Inama Njyanama z’Uturere mu Rwanda zizaba zigizwe n’abajyanama 17 bahagarariye ibyiciro bitandukanye by’abaturage, barimo abajyanama rusange umunani, abagore batanu n’abahagarariye ibyiciro byihariye bane.

Iyi mibare igaragaza uburyo inzego z’ibanze zitegura kugira Inama Njyanama irimo abantu baturutse mu byiciro bitandukanye by’abaturage, hagamijwe ko ibyifuzo n’inyungu zabo bigira ijwi mu ifatwa ry’ibyemezo ku rwego rw’Akarere.

Uko imyanya 17 izagabanywa

Kwamamaza imyanya y’Inama Njyanama y’Akarere bizakorwa mu byiciro bitatu bitandukanye.

1. Abahagarariye ibyiciro byihariye bane

Aba ni abantu bahagararira ibyiciro byihariye by’abaturage mu Nama Njyanama. Harimo:

  • Umuhuzabikorwa w’Inama y’Igihugu y’Abagore ku rwego rw’Akarere.

  • Umuhuzabikorwa w’Inama y’Igihugu y’Urubyiruko ku rwego rw’Akarere.

  • Umuhuzabikorwa w’Inama y’Igihugu y’Abantu bafite Ubumuga ku rwego rw’Akarere.

  • Uhagarariye Ishyirahamwe ry’Abikorera (PSF) ku rwego rw’Akarere.

2. Abagore batanu

Abagore bafite imyanya itanu igenewe kubahagararira mu Nama Njyanama, hagamijwe kubahiriza ihame rya 30% ry’ubwitabire bwabo mu nzego zifata ibyemezo.

Aba bajyanama batorwa n’inteko itora igizwe n’abahagarariye Inama Njyanama z’Imirenge n’inzego z’Inama y’Igihugu y’Abagore, hakurikijwe amategeko agenga amatora.

3. Abajyanama rusange umunani

Aba ni abajyanama batorwa mu buryo buziguye binyuze mu nteko itora igizwe n’abahagarariye inzego zitandukanye z’ibanze, nk’Inama Njyanama z’Imirenge, inzego z’Inama z’Igihugu z’Abagore, Urubyiruko n’Abantu bafite Ubumuga, ndetse n’Urugaga rw’Abikorera.

Aba bakandida biyamamaza, hanyuma bagatorwa mu ibanga n’inteko itora ibateganyirijwe.

Amatariki y’ingenzi y’amatora y’Inama Njyanama z’Uturere

Gahunda y’amatora y’inzego z’ibanze ya 2026 iteganya ko amatora y’abajyanama b’Akarere azakorwa mu byiciro bitandukanye.

Amatariki y’ingenzi ni aya akurikira:

Itariki Igikorwa
14 Ugushyingo 2026 Gutora komite nyobozi z’Inama z’Igihugu z’Abagore, Urubyiruko n’Abantu bafite Ubumuga ku rwego rw’Akarere
17 Ugushyingo 2026 Gutora abajyanama b’abagore batanu
21 Ugushyingo 2026 Gutora abajyanama rusange umunani
24 Ugushyingo 2026 Gutora Biro y’Inama Njyanama na Komite Nyobozi y’Akarere

Aya matariki agaragazwa na gahunda yemejwe n’inzego zishinzwe amatora.

Ministry of Local Government Rwanda+1

Ese gutsinda amatora y’ubujyanama bihita biguha kuba Meya?

Oya. Kuba umukandida yatsinze amatora y’ubujyanama ntibivuze ko ahita aba Meya w’Akarere.

Ahubwo, kugira ngo umuntu agire amahirwe yo kuba Meya, agomba kubanza gutorwa nk’umujyanama w’Akarere. Nyuma yaho, abagize Inama Njyanama batoye ni bo batora Meya n’Abavisi Meya babiri.

Ku wa 24 Ugushyingo 2026, hazatorwa:

  • Perezida na Visi Perezida ba Biro y’Inama Njyanama.

  • Meya w’Akarere.

  • Visi Meya ushinzwe Iterambere ry’Ubukungu.

  • Visi Meya ushinzwe Imibereho Myiza y’Abaturage.

Bityo, amatora y’abajyanama ni ingenzi cyane kuko ari yo agena abantu bazagira uruhare mu gutora ubuyobozi bushya bw’Akarere.

Imiterere y’Inama Njyanama y’Akarere igaragaza uburyo inzego z’ibanze zihatira guha ijambo ibyiciro bitandukanye by’abaturage. Kuba igizwe n’abajyanama 17, barimo abagore, abajyanama rusange n’abahagarariye ibyiciro byihariye, bigamije gutuma ibyemezo bifatwa ku rwego rw’Akarere bishingira ku nyungu n’ibitekerezo by’abaturage batandukanye.

Icy’ingenzi ni uko gutorwa kuba umujyanama ari intambwe ya mbere mu nzira igana ku buyobozi bw’Akarere, ariko kuba Meya bisaba no gutorwa na bagenzi bawe bagize Inama Njyanama.

2. Abatora ni bande, abakandida bemerewe kwiyamamaza bate?

Amatora y’Abajyanama b’Akarere mu Rwanda azakorwa mu buryo buziguye kandi mu ibanga, aho buri cyiciro cy’abajyanama kizagira inteko itora yacyo, nk’uko biteganywa n’Iteka rya Perezida rigenga aya matora.

Ibi bivuze ko atari abaturage bose bazajya mu cyumba cy’itora gutora Abajyanama b’Akarere, ahubwo hazakoreshwa inteko zitora zigizwe n’abahagarariye inzego zitandukanye z’ibanze.

1. Abatora Abajyanama rusange ni bande?

Nk’uko biteganywa n’Ingingo ya 7 y’Iteka rya Perezida, Inteko itora Abajyanama rusange igizwe n’aba bakurikira:

  1. Abagize Biro z’Inama Njyanama z’Utugari tugize Akarere.

  2. Abagize Inama Njyanama z’Imirenge igize Akarere.

  3. Abagize Komite Nyobozi y’Inama y’Igihugu y’Abagore ku rwego rw’Akarere.

  4. Abagize Komite Nyobozi y’Inama y’Igihugu y’Urubyiruko ku rwego rw’Akarere.

  5. Abagize Komite Nyobozi y’Inama y’Igihugu y’Abantu bafite Ubumuga ku rwego rw’Akarere.

  6. Abagize Komite y’Urugaga rw’Abikorera ku rwego rw’Akarere.

Aba bose ni bo bagize Inteko itora Abajyanama rusange, bagatora mu ibanga.

2. Abatora Abajyanama b’Abagore (30%) ni bande?

Ku bijyanye n’imyanya y’Abajyanama b’Abagore, Inteko itora igizwe n’ibyiciro bitatu:

  • Abagize Inama Njyanama z’Imirenge igize Akarere.

  • Abagize Komite Nyobozi y’Inama y’Igihugu y’Abagore ku rwego rw’Imirenge.

  • Abagize Komite Nyobozi y’Inama y’Igihugu y’Abagore ku rwego rw’Akarere.

Ibi biteganywa n’Ingingo ya 8 y’Iteka rya Perezida.

3. Abakandida bemerewe kwiyamamaza bate?

Itegeko Ngenga rigenga amatora, mu ngingo yaryo ya 28, riteganya uburyo butandukanye umukandida ashobora gukoresha mu kwiyamamaza.

Harimo:

  • Gukoresha inyandiko zimanikwa n’ibindi byamamaza bitanyuranyije n’amategeko.

  • Kwiyamamaza binyuze mu bitangazamakuru.

  • Gukoresha ikoranabuhanga n’imbuga nkoranyambaga.

  • Kumanika amafoto n’ibindi bimenyetso bimwamamaza ahantu hemewe.

  • Ku munsi w’itora, umukandida ashobora kwiyamamaza imbere y’Inteko itora mu gihe kitarenze iminota itanu (5), ahantu n’igihe Komisiyo y’Igihugu y’Amatora yagennye.

Icyitonderwa: Ahantu n’igihe abakandida biyamamariza imbere y’Inteko itora bigenwa na Komisiyo y’Igihugu y’Amatora. Umukandida ntashobora kwihitiramo aho akorera icyo gikorwa.

4. Ni hehe abakandida bemerewe kumanika ibyamamaza?

Amabwiriza ateganya ko umukandida ashobora kumanika ibyamamaza ahantu hakurikira:

  • Ku nyubako za Leta, ahagenwe n’ubuyobozi bw’Akarere cyangwa Umurenge.

  • Ku nyubako z’abantu ku giti cyabo, abanje kubyumvikanaho na ba nyirazo.

  • Ku binyabiziga by’abantu ku giti cyabo, abanje kubyumvikanaho na ba nyirabyo.

  • Ku bindi bintu by’abantu ku giti cyabo, abanje kubyumvikanaho na ba nyirabyo.

Ahantu hatemewe kumanikwa ibyamamaza

Umukandida ntiyemerewe kumanika ibyamamaza:

  • Ku mavuriro

  • Ku mashuri.

  • Ku nsengero.

  • Ku ngoro z’ubutabera.

  • Ku nkingi z’amashanyarazi, uretse izifite ibyapa byagenewe kwamamaza hakurikijwe amabwiriza abigenga.

Ibi bigamije kubungabunga isuku, umutekano, uburenganzira bw’abandi n’icyubahiro cy’ahantu hahurira abantu.

5. Ese umukandida ashobora guhagararirwa?

Yego. Amabwiriza ateganya ko umukandida ashobora kugira umuhagarariye mu bikorwa byo kwiyamamaza cyangwa mu gihe cy’itora.

Icyakora, kugira ngo abigereho, agomba kwandikira Perezida wa Komisiyo y’Igihugu y’Amatora, amumenyesha umuntu azamuhagararira nibura amasaha 48 mbere y’uko igikorwa gitangira.

Umuntu wemerewe guhagararira umukandida agomba kuba:

  • Ari Umunyarwanda.

  • Afite nibura imyaka 18 y’amavuko.

  • Yanditswe ku ilisiti y’itora.

  • Adafite imiziro imubuza gutora.

  • Afite indangamuntu cyangwa ikindi cyemezo cyemewe kiyisimbura.

Uhagarariye umukandida agomba kandi kwerekana icyemezo kimwemerera guhagararira uwo mukandida, giteganywa mu mugereka wa 2 w’Amabwiriza ya Komisiyo y’Igihugu y’Amatora No 001/NEC/26 yo ku wa 1 Ukwakira 2026.

Ibi biteganywa n’Ingingo ya 36 y’ayo mabwiriza.

6. Ni iki umukandida agomba kwitaho?

Mu gihe cyo kwiyamamaza, umukandida agomba kwibanda ku ngingo zigaragaza:

  • Icyerekezo afite ku iterambere ry’Akarere.

  • Uko azaharanira inyungu z’abaturage.

  • Ibyifuzo n’ibibazo by’abaturage azahagararira.

  • Ubumenyi n’ubushobozi afite mu gufata ibyemezo.

  • Uko azakorana n’izindi nzego z’ubuyobozi.

Iyi miterere y’amatora igaragaza ko gutorwa kuba Umujyanama w’Akarere bitanyura mu matora rusange y’abaturage bose, ahubwo bikorwa binyuze mu nteko zitora ziteganywa n’amategeko kuri buri cyiciro.

Ikindi cy’ingenzi ni uko umukandida afite uburenganzira bwo kwiyamamaza, gukoresha itangazamakuru n’ikoranabuhanga, ndetse no kugira umuhagarariye, ariko ibyo byose bigomba gukorwa hubahirizwa amabwiriza ya Komisiyo y’Igihugu y’Amatora.

– sangira nanjye kuvuga utya uyu munsi :

  1. “Ubuyobozi butangira iyo umuntu asobanukiwe ko umwanya afite atari amahirwe yo kwitegeka abandi, ahubwo ari inshingano zo kubakorera.”

    — Dr. Havugimana Alexis

  2. “Umuryango ukomeye wubakwa igihe buri wese ahabwa ijambo kandi ibitekerezo bye bikitabwaho.”

    — Dr. Havugimana Alexis

  3. “Demokarasi si ugutora abayobozi gusa, ahubwo ni no kureba ko abo bayobozi bakorera abaturage kandi bakababazwa n’ibyo bakora.”

    — Dr. Havugimana Alexis

  4. “Guhagararira abaturage by’ukuri ni ukuvugira n’abadafite ubushobozi bwo kumvikanisha ibitekerezo byabo.”

    — Dr. Havugimana Alexis

  5. “Umwanya w’ubuyobozi ugira agaciro iyo ukoreshejwe mu guhindura imibereho y’abaturage.”

    — Dr. Havugimana Alexis

  6. “Imiyoborere myiza itangirira ku kubahiriza amategeko no gushyira imbere inyungu rusange.”

    — Dr. Havugimana Alexis

  7. “Imbaraga z’Inama Njyanama ntizipimirwa ku mubare w’abayigize, ahubwo zipimirwa ku bwiza bw’ibyemezo ifata.”

    — Dr. Havugimana Alexis

  8. “Guhagararirwa nta nshingano biherekejwe ni isezerano ridafite agaciro ku baturage.”

    — Dr. Havugimana Alexis

  9. “Umuyobozi mwiza abanza gutega amatwi mbere yo gufata icyemezo, kandi akagisha inama mbere yo kugira icyo akora.”

    — Dr. Havugimana Alexis

  10. “Gukorera rubanda si amahirwe yo gukorerwa, ahubwo ni amahirwe yo gukorera abandi.”

    — Dr. Havugimana Alexis

  11. “Ejo hazaza h’imiyoborere yo ku rwego rw’ibanze hashingira ku bayobozi bumva ibibazo by’abaturage basanzwe.”

    — Dr. Havugimana Alexis

  12. “Kugira abantu bafite imyumvire n’ubunararibonye bitandukanye mu buyobozi bituma ibyemezo birushaho gushingira ku bitekerezo byinshi.”

    — Dr. Havugimana Alexis

  13. “Kwitabira kw’abagore mu buyobozi si ukubara imyanya bafite gusa, ahubwo ni ukureba uruhare bagira mu ifatwa ry’ibyemezo.”

    — Dr. Havugimana Alexis

  14. “Guhagararirwa kw’urubyiruko mu buyobozi ni ishoramari mu bitekerezo, imbaraga n’ejo hazaza h’igihugu.”

    — Dr. Havugimana Alexis

  15. “Kudahaheza ni ukureba ko nta muturage n’umwe usigara inyuma mu nzira y’iterambere.”

    — Dr. Havugimana Alexis

  16. “Amatora aha umuyobozi uburenganzira bwo kuyobora, ariko ubunyangamugayo ni bwo butuma agirira abaturage icyizere.”

    — Dr. Havugimana Alexis

  17. “Ibanga ry’ubuyobozi bwiza si ukugenzura abantu, ahubwo ni ukubatera imbaraga zo kugira uruhare mu iterambere.”

    — Dr. Havugimana Alexis

  18. “Umuyobozi wubaha amategeko aba agaragaje ko yubaha n’abaturage ayobora.”

    — Dr. Havugimana Alexis

  19. “Demokarasi irushaho gukomera iyo abaturage basobanukiwe uburenganzira bwabo n’inshingano zabo.”

    — Dr. Havugimana Alexis

  20. “Ubwiza bw’imiyoborere yo ku rwego rw’ibanze bugaragarira mu buryo iterambere ry’igihugu rigera ku baturage.”

    — Dr. Havugimana Alexis

  21. “Ntukifuze kuyobora kugira ngo wicare ku ntebe y’ubuyobozi; jya wifuza kuyobora kugira ngo ugire icyo uhindura.”

    — Dr. Havugimana Alexis

  22. “Kubazwa inshingano ni wo musingi uhuza icyizere abaturage bagirira abayobozi n’imikorere myiza y’inzego.”

    — Dr. Havugimana Alexis

  23. “Amatora akozwe mu mucyo yubaka icyizere mu nzego z’igihugu kandi agashimangira amahame ya demokarasi.”

    — Dr. Havugimana Alexis

  24. “Umuyobozi mwiza ntatinya kubazwa ibibazo; ahubwo abifata nk’amahirwe yo kwikosora no kunoza imikorere.”

    — Dr. Havugimana Alexis

  25. “Iterambere ry’abaturage ntirigerwaho n’amasezerano gusa, risaba icyerekezo, ubushake n’ibikorwa bifatika.”

    — Dr. Havugimana Alexis

  26. “Ubushobozi bw’umuyobozi ntibupimirwa ku bubasha afite, ahubwo bupimirwa ku buryo abukoresha neza.”

    — Dr. Havugimana Alexis

  27. “Uhagarariye abaturage ntakwiye kwibagirwa ko inyuma ya buri jwi haba hari icyizere n’ibyiringiro by’umuturage.”

    — Dr. Havugimana Alexis

  28. “Kwegereza ubuyobozi abaturage si ugukwirakwiza ububasha gusa, ahubwo ni ukwegereza abaturage aho ibyemezo bibafatirwa.”

    — Dr. Havugimana Alexis

  29. “Umurage mwiza w’umuntu wakoreye rubanda upimirwa ku mpinduka nziza yasize mu mibereho y’abaturage.”

    — Dr. Havugimana Alexis

  30. “Yobora ufite ubwenge, tegeka ufite ubunyangamugayo, hagarira abandi ufite ubutwari, kandi ukorere abantu ufite ubumuntu.”

    — Dr. Havugimana Alexis

“Demokarasi iha abaturage ijambo, ubuyobozi bukarishyira mu bikorwa, naho kubazwa inshingano bikarinda ko iryo jambo ry’abaturage rihemukirwa.”

Dr. Havugimana Alexis

 

IBITABO BYIFASHISHIJWE

  1. Commission Nationale Électorale. (2026). Amabwiriza ya Komisiyo y’Igihugu y’Amatora ku matora y’abayobozi b’inzego z’imitegekere y’igihugu zegerejwe abaturage n’Abagize Inama z’Igihugu. https://www.nec.gov.rw/elections/electoral-laws-acts

  2. Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights. (2014). The core international human rights treaties. United Nations. https://digitallibrary.un.org/record/765800

  3. Republic of Rwanda. (2023). Constitution of the Republic of Rwanda. Official Gazette of the Republic of Rwanda, Special of 4 August 2023. https://www.nec.gov.rw/fileadmin/user_upload/NEC/Publications/Electoral_Acts/Constitutuion_of_the_Republic_of_Rwanda-2023.pdf

  4. Republic of Rwanda. (2026). Iteka rya Perezida ryerekeye amatora y’abayobozi b’inzego z’imitegekere y’igihugu zegerejwe abaturage. Official Gazette No. 31 Bis of 3 August 2026. https://www.nec.gov.rw/elections/electoral-laws-acts

  5. Republic of Rwanda. (2026). Organic Law No. 002/2026.OL of 25 May 2026 governing elections. Official Gazette No. 21 Bis of 25 May 2026. https://amategeko.gov.rw/view/toc/doc/10602/11164

  6. United Nations. (2006). Convention on the Rights of Persons with Disabilities. United Nations General Assembly Resolution A/RES/61/106. https://www.un.org/disabilities/documents/convention/convoptprot-e.pdf

  7. United Nations. (2015). Transforming our world: The 2030 Agenda for Sustainable Development. https://sdgs.un.org/2030agenda

  8. United Nations. (n.d.). The 17 Sustainable Development Goals: Goal 5—Gender equality and Goal 16—Peace, justice and strong institutions. https://sdgs.un.org/goals

 

By Dr.Alexis Havugimana

Dr. Alexis Havugimana is A dedicated professional with extensive experience in academia and consultancy. Holding a Ph.D. in Development Studies, a Master’s degree in Development Studies with First Class Honors, a Bachelor’s degree in Enterprise Communication and Management with First Class Honors, and a Bachelor’s degree in Public Health, he brings a wealth of knowledge to his endeavors.