ESE IBYO WIZERA KO BIBAHO WARABIBONYE, CYANGWA WABIBWIWE N’ABANDI? UBWENGE NI UKWIBAZA KURUSHA KWEMERA!

Dr. Havugimana Alexis

Hari ikibazo umuntu akwiye kwibaza mbere yo kwemera ko azi isi: Ese kuba wemera ko ikintu kibaho bivuze ko wamenye ko kibaho, cyangwa ni uko hari uwakubwiye ko kibaho?

“UBWENGE NI UKWIBAZA KURUSHA KWEMERA!”

Ntukemere byose kuko wabibwiwe, ntukange byose kuko utabisobanukiwe. Baza, ushishoze, ucengere ubujyakuzimu bw’ukuri; kuko ubwenge nyakuri butangirira aho umutima uhagarika kwemera buhumyi, maze ubwenge bugatangira gushaka impamvu.

Reka dutangire n’ikibazo cyoroshye ariko gifite uburemere bukomeye mu mitekerereze ya muntu: Uretse kumva ko ahantu runaka habaho, ni hehe wageze?

Niba utarahageze, ntuhazi uko umuntu wahageze ahazi. Ushobora kuba warasomye ibitabo bihavugaho, ukareba amashusho yaho, ukumva inkuru z’abahageze cyangwa ukabona amakuru y’abahatuye. Ibyo byose bishobora kukugezaho ubumenyi bufite agaciro, ariko ntibisobanura ko wabonye ibyo bintu n’amaso yawe cyangwa ngo ubunararibonye bwawe bungane n’ubw’uwahageze.

None se, kuba utarahageze bivuze ko aho hantu hatabaho? Oya! Aha ni ho gutekereza kunenga (critical thinking) gutangirira: kutabona ikintu si gihamya ihagije y’uko kitariho, nk’uko kukibona rimwe na rimwe na byo bidahita biba gihamya ihagije y’uko wakimenye neza.

Ukuri kwawe ni ukuri wabonye, cyangwa ni inkuru watojwe kwemera?

Hari ibintu byinshi umuntu yemera atigeze abona n’amaso ye, atigeze akoraho n’amaboko ye, kandi atigeze agerageza gusuzuma akoresheje ubwenge bwe. Arabivuga kuko yabibwiwe n’ababyeyi, abarimu, inshuti, abayobozi, ibitabo cyangwa umuryango yavukiyemo.

Ariko hari ikibazo gikomeye dukwiye kwibaza: Ese kuba ikintu cyarigishijwe abantu benshi, byonyine bituma kiba ukuri?

Umuntu ashobora kuvuka agasanga abantu bamubwira ko isi imeze gutya, ko ubuzima bufite iyi ntego, ko ikintu runaka kibaho cyangwa ko ikindi kidashoboka. Akura yemera ibyo byose, ntajya yibaza niba hari ibimenyetso bibishyigikira, niba hari ibindi bisobanuro bishoboka, cyangwa niba ibyo yemera byaraturutse ku kuri cyangwa ku muco yabayemo.

Ni muri urwo rwego filozofiya itwigisha akamaro ko kubaza ibibazo, naho psychologiya ikadufasha gusobanukirwa impamvu abantu bemera ibitekerezo bimwe, bakabirinda ibindi, rimwe na rimwe batabanje kubisesengura.

Kuko umuntu ashobora kumara ubuzima bwe bwose arengera igitekerezo atigeze yisuzumira, akagifata nk’ukuri kubera gusa ko yamenyereye kukumva.

Ese ibyo wemera byose urabizi?

Hari itandukaniro hagati yo kumenya ikintu, kugitekerezaho, kucyizera no kukibwirwa.

Kumenya: Kugira ubumenyi bushingiye ku mpamvu, ibimenyetso cyangwa uburambe bushobora gusuzumwa.

Kwizera: Kwemera ikintu cyangwa kugiha icyizere, nubwo ibimenyetso bishobora kuba bituzuye.

Kumva amakuru: Guhabwa ibisobanuro n’undi muntu, utarabisuzuma byanze bikunze.

Gutekereza: Gusesengura ibitekerezo, kugereranya ibisobanuro no gushaka impamvu zishyigikira umwanzuro runaka.

Ibi bintu bishobora guhura, ariko ntibihora bihwanye.

Urugero, umuntu ashobora kumenya ko hari igihugu kiri ku yindi migabane atarigeze ageramo. Ubumenyi bwe bushobora gushingira ku ikarita, amashusho, inyandiko n’ubuhamya bw’abantu benshi. Kuba atarahageze ntibihita bivuga ko ibyo azi ari ibinyoma.

Ariko nanone, kuba umuntu yarabwiwe ko ikintu kibaho ntibihagije ngo ahite avuga ko akizi nta gushidikanya.

Ikibazo si ukumenya niba warabonye buri kintu cyose wemera. Ibyo ntibishoboka. Ikibazo nyamukuru ni ukumenya impamvu wemera ibyo wemera, uburemere bw’ibimenyetso ubishingiraho n’uko witeguye guhindura igitekerezo igihe ubonye impamvu zikomeye zo kugisubiramo.

Kuki dukwiye kwibaza?

Filozofiya ntisaba umuntu guhakana ibintu byose, ahubwo imutoza kutihutira kwemera cyangwa guhakana atabanje gutekereza.

Socrate, umufilozofe wo mu Bugiriki bwa kera, azwiho uburyo bwo gukoresha ibibazo kugira ngo afashe abantu gusuzuma ibyo bavuga ko bazi. Yagaragazaga ko rimwe na rimwe umuntu ashobora kwibwira ko azi ikintu, ariko iyo abajijwe impamvu akizera, agasanga ibisobanuro bye bidakomeye.

Aha ni ho ubuhanga bwo gutekereza buhera: si ukugira ibisubizo byinshi gusa, ahubwo ni no kumenya ibibazo bikwiye kubazwa.

Iyo umuntu avuze ati: “Ibi ni ukuri kuko ari ko nabwiwe,” ushobora kumubaza uti:

  • Uwabikubwiye we yabimenye ate?

  • Ese hari ibimenyetso bibishyigikira?

  • Ese hari abandi babisuzumye bakagera ku mwanzuro usa n’uwo?

  • Ni iki cyatuma wemera ko ushobora kuba wibeshya?

  • Ese hari ubundi busobanuro bushoboka?

Ibi bibazo ntibigamije gusenya ibyo abantu bemera. Bigamije gutandukanya ibitekerezo bifite ishingiro n’ibitekerezo byakiriwe gusa kubera akamenyero, ubwoba cyangwa igitutu cy’abandi.

Ubwenge si ugushidikanya kuri buri kintu ubuziraherezo; ni ukumenya igihe cyo kwemera, igihe cyo gushidikanya n’igihe cyo kongera gusuzuma ibyo watekerezaga ko uzi.

Kuki umuntu yemera ibyo abandi bemera?

Imitekerereze ya muntu igira uruhare rukomeye mu byo twemera.

Kuva mu bwana, umuntu yigira ku byo abona, ibyo yumva n’imyitwarire y’abantu bamukikije. Umuryango, ishuri, urungano, umuco n’itangazamakuru bishobora kugira uruhare mu buryo yubaka imyumvire ye ku isi.

Hari uburyo butandukanye bushobora kugira ingaruka kuri uko kwemera.

A. Kwemera kubera ko benshi babyemera

Umuntu ashobora gufata igitekerezo nk’ukuri kubera ko abantu benshi bagishyigikiye. Ariko umubare w’abacyemera si wo wonyine ugaragaza niba ari ukuri.

B. Gushaka ibimenyetso bishyigikira ibyo dusanzwe twemera

Hari igihe umuntu ashaka amakuru ashimangira igitekerezo cye, akirengagiza ayavuguruza. Ibi bizwi muri psychologiya nka confirmation bias, ni ukuvuga kubogamira ku makuru ashyigikira ibyo dusanzwe twemera.

C. Gutinya gutandukana n’abandi

Hari abantu batinyuka kubaza ibibazo mu ibanga, ariko bakicecekera mu ruhame kubera ko batinya gucirwa urubanza, kwangwa cyangwa gufatwa nk’abatubaha umuco wabo.

D. Kumva ko ikintu kimenyerewe ari cyo cy’ukuri

Igitekerezo umuntu amaze igihe kinini yumva gishobora kumubera nk’ukuri kudashidikanywaho. Ariko kumenyera igitekerezo ntibisimbura ibimenyetso bigishyigikira.

Ibi byose bitwereka ko umuntu atemera ibintu ashingiye ku bimenyetso gusa. Ashobora no kubishingira ku marangamutima, ku cyizere afitiye uwabimubwiye no ku cyifuzo cyo kumva ko ari mu itsinda runaka.

Ese kutabona ikintu bivuga ko kitabaho?

Iki ni kimwe mu bibazo bikomeye bya filozofiya.

Niba umuntu avuze ati: “Sinigeze mbona ikintu runaka, bivuze ko kitabaho,” ese uwo mwanzuro urakomeye?

Oya, si ko buri gihe bimeze.

Hari ibintu byinshi bitaboneshwa amaso, ariko tukamenya ko bihari binyuze ku ngaruka zabyo, ku bipimo cyangwa ku bimenyetso bishobora gusuzumwa. Umuntu ashobora kutabona imirasire imwe n’imwe, ariko akamenya ingaruka zayo akoresheje ibikoresho byabugenewe.

Ku rundi ruhande, niba umuntu avuze ko hari ikintu kibaho ariko nta kimenyetso gifatika agaragaza, na byo ntibihagije ngo tumwemere tutabanje gusuzuma.

Ni yo mpamvu tugomba kwirinda amakosa abiri:

  • Kwemeza ko ikintu kidashoboka kubera ko tutigeze tukibona.

  • Kwemeza ko ikintu kibaho kubera ko tutabasha kugaragaza ko kitabaho.

Kutagira ibimenyetso by’uko ikintu kibaho si ko buri gihe bihita biba ibimenyetso by’uko kitabaho. Ariko nanone, kutabasha guhakana ikintu ntibihagije ngo kibe ukuri.

Ubu ni uburinganire busabwa mu gutekereza: kutihutira gufata umwanzuro urenze ibimenyetso dufite.

Ukwizera n’ubumenyi: Ese biravuguruzanya?

Ukwizera ni kimwe mu bice by’ubuzima bw’abantu benshi. Gushobora kubaha icyizere, kubafasha kwihanganira ibihe bikomeye no kubaha ibisobanuro ku bibazo by’ubuzima.

Ariko ukwizera n’ubumenyi ntibikwiye gufatwa nk’amagambo asobanura ikintu kimwe.

Hari ibyo umuntu yemera ashingiye ku myemerere, ubunararibonye bwite cyangwa inyigisho z’idini. Hari n’ibyo agomba gusuzuma akoresheje uburyo bwo gukusanya ibimenyetso, kugerageza no kugereranya ibisubizo.

Ibibazo bijyanye n’Imana, inkomoko y’ubuzima, urupfu n’icyo umuntu aba cyo nyuma yo gupfa byagiye bigibwaho impaka na filozofiya, amadini n’ubumenyi mu buryo butandukanye.

Umuntu ashobora kugira ukwizera gukomeye kandi agakomeza kubaza ibibazo. Ashobora kandi kubaha ibyo abandi bemera, atabaye ngombwa ko afata buri gitekerezo cyose nk’ukuri kwemejwe.

Ikibazo si ukwemera cyangwa kutemera gusa. Ni ukumenya niba dutandukanya ibyo tuzi, ibyo twizera, ibyo twakeka n’ibyo tutaramenya.

Kwibaza si ugusuzugura ukwizera; ni ugushaka kumenya ishingiro ry’ibitekerezo byacu no kumenya aho ubumenyi bwacu bugarukira.

Umuntu ashobora kuba imbohe y’ibitekerezo atigeze ahitamo

Tekereza ku muntu wavukiye mu muryango runaka, akurira mu muco runaka, akigishwa ibitekerezo bimwe kuva akiri muto.

Iyo amaze gukura, ashobora gukomeza kubyemera atarigeze abigereranya n’ibindi bitekerezo. Ashobora no kubona umuntu ubibaza nk’umwanzi, atari uko uwo muntu yamugiriye nabi, ahubwo kubera ko ikibazo cye gihungabanya ibintu yari yarafashe nk’aho bidashobora gushidikanywaho.

Aha ni ho imbohe y’ibitekerezo itangirira.

Umuntu ashobora kuba afite umubiri wigenga, ariko imitekerereze ye igengwa n’ubwoba bwo gutandukana n’abandi.

Ashobora kugira uburenganzira bwo kuvuga, ariko akabuhunga kubera ko atinya igisubizo azahabwa.

Ashobora kugira ubwenge bwo gusesengura, ariko akabuhagarika igihe igitekerezo kimugezeho kivuguruza ibyo yamenyereye.

Kwigenga mu bitekerezo ntibisobanura kwanga ibyo wigishijwe byose. Bisobanura kubisuzuma, ukamenya ibyo ufite impamvu zo gukomeza kwemera, ibyo ugomba kongera kwiga n’ibyo udafite amakuru ahagije yo gufatiraho umwanzuro.

Ubwisanzure bwo kubaza ni ingenzi kurusha ubwoba bwo kwibeshya

Hari abantu batabaza ibibazo kubera ko batinya ko kubaza ubwabyo byafatwa nk’ikosa.

Ariko niba igitekerezo kidashobora kuganirwaho, kigasuzumwa cyangwa kikabazwa ibibazo, ni gute twamenya niba gifite ishingiro?

Ikibazo kibajijwe mu bwubahane gishobora gufasha abantu gusobanukirwa kurushaho. Ndetse n’igisubizo kidahagije gishobora gufungura inzira yo gushaka amakuru mashya.

Icyakora, kubaza na byo bisaba inshingano. Umuntu ashobora kubaza agamije kumva, cyangwa akabaza agamije gutesha abandi agaciro. Ibi si kimwe.

Ubwenge busaba ubutwari bwo kubaza, ariko bukanasaba kwicisha bugufi mu kumva ibisubizo.

Kuko umuntu utekereza neza ntiyishimira gusa kubona amakosa mu bitekerezo by’abandi; anemera gusuzuma amakosa ashobora kuba ari mu bitekerezo bye.

Niba wemera ko abandi bagomba kugaragaza ibimenyetso by’ibyo bavuga, nawe ugomba kwemera ko ibitekerezo byawe bisuzumwa.

Ubwisanzure bwo kubaza ni ingenzi kurusha ubwoba bwo kwibeshya

Hari abantu batabaza ibibazo kubera ko batinya ko kubaza ubwabyo byafatwa nk’ikosa.

Ariko niba igitekerezo kidashobora kuganirwaho, kigasuzumwa cyangwa kikabazwa ibibazo, ni gute twamenya niba gifite ishingiro?

Ikibazo kibajijwe mu bwubahane gishobora gufasha abantu gusobanukirwa kurushaho. Ndetse n’igisubizo kidahagije gishobora gufungura inzira yo gushaka amakuru mashya.

Icyakora, kubaza na byo bisaba inshingano. Umuntu ashobora kubaza agamije kumva, cyangwa akabaza agamije gutesha abandi agaciro. Ibi si kimwe.

Ubwenge busaba ubutwari bwo kubaza, ariko bukanasaba kwicisha bugufi mu kumva ibisubizo.

Kuko umuntu utekereza neza ntiyishimira gusa kubona amakosa mu bitekerezo by’abandi; anemera gusuzuma amakosa ashobora kuba ari mu bitekerezo bye.

Niba wemera ko abandi bagomba kugaragaza ibimenyetso by’ibyo bavuga, nawe ugomba kwemera ko ibitekerezo byawe bisuzumwa.

Ubuzima bwuzuyemo ibyo tutazi

Nubwo ikiremwamuntu kimaze gutera imbere mu bumenyi, haracyari ibibazo byinshi bitarasobanuka burundu.

Hari ibyo twumva neza, hari ibyo dufiteho ibisobanuro bishyigikiwe n’ibimenyetso, hari ibyo tugikora ubushakashatsiho, ndetse hari n’ibyo tutaramenya uko twabibaza neza.

Kwemera ko hari ibyo tutazi si ubujiji. Ahubwo ni intangiriro y’ubushakashatsi.

Umuntu ushobora kuvuga ati: “Ntabwo ndabimenya neza,” aba agaragaje ubushobozi bwo gutandukanya ubumenyi afite n’ubwo atarageraho.

Ariko umuntu ushaka kugira igisubizo kuri buri kibazo, n’iyo yaba adafite ibimenyetso, ashobora kwishora mu myanzuro idafite ishingiro.

Nta soni zo kutamenya. Ikibazo ni ugufata ibyo utazi nk’aho wabimenye, cyangwa kwanga kwiga kubera ko wumva ko usanzwe ufite ibisubizo byose.

 Ubuzima bwawe ni ubwawe, ariko ibitekerezo byawe ntibikwiye gufungwa

Kuba umuntu afite uburenganzira bwo guhitamo ibyo yemera ntibivuga ko ibitekerezo byose bingana mu kuri cyangwa mu gaciro k’ibimenyetso bibishyigikira.

Umuntu afite uburenganzira bwo kugira igitekerezo cye, ariko nanone ashobora gusabwa kugaragaza impamvu agishyigikira igihe agishyize mu biganiro rusange.

Ibi ntibisobanura guhatira abantu bose gutekereza kimwe. Ahubwo bisobanura kubaka umuco aho ibitekerezo bishobora kugereranywa, amakosa akemangwa, kandi abantu bagahindura imyanzuro igihe babonye impamvu zikomeye.

Umuryango udashobora kwibaza ushobora gusubira mu makosa amwe kuko nta muntu wemerewe kuyerekana. Umuntu udashobora kwisuzuma na we ashobora gukomeza kwirengagiza ibimenyetso bimuburira.

Kwigenga mu bitekerezo si uguhora uvuguruza abandi. Ni ubushobozi bwo gutandukanya ukuri n’icyifuzo cyawe, ibimenyetso n’ibihuha, ubumenyi n’ibyo wibwira.

 

Ubwisanzure bw’ubwenge: Guhindura igitekerezo si ugutsindwa

Hari abantu bumva ko guhindura igitekerezo ari ukugaragaza intege nke. Ni yo mpamvu bashobora gukomeza kurengera umwanzuro n’igihe bamaze kubona ibimenyetso bikomeye biwuvuguruza.

Nyamara, iyo umuntu amenye ko igitekerezo cye kitari gifite ishingiro nk’uko yabitekerezaga, akagikosora, aba akoze intambwe mu rugendo rwo gushaka ukuri.

Nta muntu ukwiye kwitega ko azajya ahora afite ukuri ku bintu byose.

Icy’ingenzi ni uburyo yakira amakuru mashya, uko asuzuma impamvu ze, n’uko yemera gukosora ibyo yari yaribeshyeho.

Umuntu ushobora guhindura igitekerezo kubera ibimenyetso bifatika ntaba atakaje ubwenge. Aba agaragaje ko ubwenge bwe bushobora gukura.

Ntugafatire icyubahiro cyawe ku kuba utarigeze wibeshya; gifatire ku bushobozi ufite bwo kwemera ikosa no kurikosora.

1. Isi tuzi ingana ite n’isi iriho?

Tekereza ku migabane irindwi y’isi. Ni ingahe wagezemo? Ibihugu bingahe wasuye? Inyanja zingahe wabonye? Ni hehe wageze ukahamara igihe gihagije kugira ngo umenye ubuzima bw’abahatuye, imico yabo, imyemerere yabo, imibereho yabo n’ibibazo bahura na byo?

Ushobora kuba utarigeze ujya muri Amerika, mu Buyapani, muri Ositaraliya cyangwa muri Brezili, ariko ukaba uzi ko ibyo bihugu bibaho. Uzi amazina yabyo, ushobora no kumenya amateka yabyo n’ubukungu bwabyo. Ariko ubwo bumenyi ntibukomoka ku kuba warahageze; bushobora kuba bwarakomotse ku bitabo, ku bushakashatsi, ku buhamya no ku makuru yizewe.

Ibi bitwereka ko ubumenyi bwa muntu bufite inkomoko zitandukanye: ibyo yiboneye, ibyo yize, ibyo yabwiwe n’ibyo yasesenguye.

Ikibazo si ukumenya gusa ibyo tuzi, ahubwo ni ukumenya impamvu tubyemera, urwego rw’ibimenyetso tubifitiye n’aho ubumenyi bwacu bugarukira.

Umuntu ushaka ubwenge ntiyirata ibyo azi gusa; anamenya ibyo ataramenya. Kuko hari igihe kwiyemera ko uzi byose biba inzitizi ikomeye kurusha kutamenya.

Isi tuzi ni iy’amaso yacu, iy’ibyo twize, iy’ibyo twabwiwe n’iy’ibyo twemeye. Ariko isi iriho yo ishobora kuba yagutse cyane kurusha imipaka y’ubumenyi bwacu.

Ese koko tuzi isi uko iri, cyangwa tuzi gusa uko ubwenge bwacu buyisobanura?

Umuntu abona ikintu, akagiha izina, akagisobanura akurikije amateka ye, umuco we, imyemerere ye n’ubushobozi bwe bwo gutekereza. Nyamara, kuba dushobora gusobanura ikintu ntibivuze ko twamenye byose bikigize.

Ahari hari ukuri tutaravumbura, ibibazo tutaratekereza kubaza n’imipaka ubwenge bwacu butarenga. Ibyo ntibihamya ko isi ifite amabanga runaka yihariye; ahubwo bitwibutsa ko ubumenyi bwacu bushobora kuba butuzuye.

Isi tuzi ni igice cy’isi twashoboye gusobanukirwa; isi iriho ntigomba kugengwa n’imipaka y’ibyo dusobanukiwe.

Ni yo mpamvu umunyabwenge atibaza gusa ati: “Nzi iki?” Ahubwo yongera akibaza ati: “Ni ibihe bintu ntaramenya, kandi ni iki cyatuma ibyo nizera bihinduka?”

Kuko rimwe na rimwe, inzitizi ikomeye hagati y’umuntu n’ukuri si ukubura ibisubizo, ahubwo ni ukwibwira ko ibisubizo afite bihagije.

“Isi iri mu bwenge bwanjye si ngombwa ko ingana n’iriho; kuko amaso areba aho ageze, ubwenge bugasobanura ibyo bubonye, ariko ukuri ntikugomba kurangirira aho ubushobozi bwanjye bwo kukumva bugarukira.”

— Dr. Havugimana Alexis

2. Ese inkuru ni yo ituma ikintu kibaho?

Reka twibaze iki kibazo: niba abantu bakubwiye ko hari igihugu kiri hakurya y’inyanja, ni bo bagihaye kubaho? Ese batakikubwira, icyo gihugu cyahita kibura?

Birumvikana ko atari ko biri. Inkuru ishobora gutuma umenya ikintu, ariko ntibivuze ko ari yo igituma kibaho.

Mu rwego rwa filozofiya, aha hagaragaramo itandukaniro hagati y’ukuri kw’ikintu n’ubumenyi dufite kuri cyo. Ikintu gishobora kubaho tutakizi; gishobora no kutabaho nubwo abantu benshi bakivugaho.

Ni yo mpamvu tutagomba gufata ubwinshi bw’abavuga ikintu nk’ikimenyetso gihagije cy’uko ari ukuri. Abantu ibihumbi bashobora gusubiramo inkuru imwe, ariko iyo nkuru igakomeza kuba amakuru ataremezwa. Ku rundi ruhande, ikintu gishobora kuba ukuri nubwo umuntu umwe gusa ari we ugifitiye ibimenyetso bifatika.

Ukuri ntigupimwa n’umubare w’abakuvuga, ahubwo gusuzumwa hashingiwe ku bimenyetso, ku buryo amakuru yabonetse no ku bushobozi bwo kugenzura ibyo umuntu avuga.

Oya, si buri gihe inkuru ari yo ituma ikintu kibaho. Ariko inkuru ishobora gutuma ikintu cyabaye kimenyekana, kigahabwa igisobanuro, kikemerwa cyangwa kikagira ingaruka ku mibereho y’abantu.

Imvura ishobora kugwa nta muntu uyivuzeho. Umuntu ashobora kubaho ataravugwa n’abandi. Ikintu gishobora kubaho abantu batakizi. Bityo, kubaho kw’ikintu si kimwe no kumenyekana kwacyo.

Ariko hari aho inkuru igira uruhare mu kurema ibintu bifite agaciro mu mibereho y’abantu. Amafaranga, amategeko, imbibi z’ibihugu, icyubahiro n’ibyubahiro by’imyanya imwe n’imwe bigira imbaraga kubera ibisobanuro abantu babyumvikanaho kandi bakemera kubikurikiza.

Inkuru ishobora kandi guhindura uko umuntu abona isi, uko yifata n’uko afata abandi. Inkuru y’ikinyoma ishobora gutuma abantu bizera ikintu kitabayeho; inkuru y’ukuri na yo ishobora gutuma ikintu cyabaye kitari kizwi kimenyekana.

“Inkuru si yo buri gihe ibyara ukuri; rimwe na rimwe iza nyuma y’ukuri, ikakuvuga, ikaguhindura igitekerezo, cyangwa ikakugira igicucu. Ikintu gishobora kubaho kitavuzwe, ariko iyo kivuzwe, gishobora gutangira ubuzima bushya mu bwenge bw’abakumva.”Dr.Havugimana Alexis

ESE KUTAMENYA IKINTU BIGABANYA UKUBAHO KWACYO, CYANGWA BIGARAGAZA IMIPAKA Y’UBWENGE BWACU?

Ikintu gishobora kubaho tutakizi, kikagira ukuri kwacyo tutarigeze tucyibazaho. Izuba rirarasa n’iyo nta muntu urireba; isi igakomeza kuzenguruka n’iyo hari abatarabyiga. Ibi bitwereka ko ukubaho kw’ikintu atari ngombwa ko guterwa no kuba tukizi.

Ariko hari ikindi kibazo cyimbitse: ese ikintu tutazi gifite agaciro kamwe mu bwenge bwacu n’icyo tuzi?

Mu buryo bw’umubiri, kutamenya umusozi ntibiwubuza kubaho. Ariko mu mitekerereze y’umuntu, uwo musozi utaramenyekana ntashobora kugira uruhare mu byemezo bye nk’uko byagenda iyo awumenye.

Aha ni ho dutandukanyiriza ibintu bitatu:

  • Ukubaho: ikintu kuba kiriho, tutitaye ku kuba tukizi.

  • Kumenya: ubwenge bwacu kugerageza gusobanukirwa n’ikintu kiriho.

  • Kugisobanura: guha icyo kintu igisobanuro dushingiye ku bumenyi, ubunararibonye n’imyemerere byacu.

Ikibazo gikomeye ni uko dushobora kwitiranya ibyo dusobanukiwe n’ukuri kose. Umuntu ashobora kumenya igice cy’ukuri, akacyita ukuri kose; ashobora no kutamenya ikintu, akibwira ko kitariho.

Nyamara, kutamenya ikintu si gihamya y’uko kitabaho, nk’uko no kukizera atari gihamya y’uko kibaho.

Filozofiya rero idusaba kwicisha bugufi imbere y’ibyo tutazi. Si ngombwa kwemera buri kintu cyose, ariko na none si byiza guhakana buri kintu cyose tutarasobanukirwa.

“Isi ntigira umupaka aho ubwenge bwanjye bugarukira; ukuri ntigupfira mu gihe ntakuzi, kandi kutamenya kwanjye ntikwica ikintu kiriho. Ahubwo, buri kibazo ntarabaza ni urugi rushobora kuba rukinze imbere y’ubwenge bwanjye, ariko rufunguye imbere y’ibyo ntaramenya.”

Dr. Havugimana Alexis

Hari ikibazo ubwenge bw’umuntu bushobora kumara imyaka ibihumbi bwibaza: ese ukuri dusanga mu isi twaragusanzemo, cyangwa ni twe tugukora mu kugerageza gusobanura ibyo tubona?

Kugisubiza bisaba gutandukanya ibintu bitatu: ukuri kuba mu by’ukuri, uko tukumenya, n’ibisobanuro duha ibyo tubona.

1. Ukuri gushobora kubaho tutarakumenya

Isi ntiyategereje ko umuntu avuka kugira ngo igire amategeko agenga imikorere yayo. Umuntu ashobora kuvumbura amategeko y’imiterere y’ibintu, ariko kuvumbura itegeko si kimwe no kurihanga.

Urugero, abantu bashobora kuba batari bazi ko indwara runaka iterwa na mikorobe, ariko kutayimenya ntibyabuzaga iyo mikorobe kubaho cyangwa gutera indwara.

Ibi bitwereka ko hari ukuri kutagengwa n’ubumenyi bwacu.

2. Ubwenge bw’umuntu bushobora kurema ibisobanuro

Nubwo isi ishobora kubaho itadutegereje, uburyo tuyisobanura bushobora guterwa n’ubwenge bwacu, ururimi, umuco, amateka n’ubunararibonye.

Umuntu umwe ashobora kubona ikirahure kirimo amazi agafata ko cyuzuye igice; undi akibanda ku gice kirimo ubusa. Ikirahure ni kimwe, ariko uburyo bagaragaza ibyo babonye buratandukanye.

No mu mibereho y’abantu, amafaranga, amategeko, amazina n’imyanya y’ubuyobozi bifite ibisobanuro n’agaciro bishingiye ku masezerano n’imyumvire abantu basangiye.

Bityo, hari ibintu tubona, ibindi tukabisobanura, ndetse n’ibindi tugaha agaciro binyuze mu bwumvikane bwacu.

3. Ese ukuri gushobora kuremwa?

Igisubizo giterwa n’icyo twita ukuri.

  • Ukuri kw’ibintu bifatika: ntabwo kuba umuntu atabyemera bihita bituma bihinduka. Urugero, umuntu ntiyahindura amategeko ya rukuruzi ayahakanye gusa.

  • Ukuri kw’ibitekerezo: gushobora kuvuka cyangwa guhinduka uko abantu batekereza, biga kandi bungurana ibitekerezo.

  • Ukuri kw’imibanire n’imiryango: gushobora kuremwa n’amasezerano, amategeko n’ibyo abantu bemeranyaho. Urugero, igihugu gishobora gushyiraho ifaranga n’amategeko agenga imikoreshereze yaryo.

Icyakora, ibyo abantu bemeranyaho si ko byose bihita biba ukuri. Abantu benshi bashobora kwemera igitekerezo kitari cyo. Ni yo mpamvu ubwumvikane, imyemerere n’ibimenyetso bidakwiye gufatwa nk’ikintu kimwe.

4. Ikibazo gikomeye: ese dushobora kumenya ukuri uko kuri kose?

Aha ni ho epistemologiya, ishami rya filozofiya ryiga ubumenyi n’uko tubugira, itangirira.

Tugera ku kuri dukoresheje ubushishozi, ubushakashatsi, ibimenyetso, ubunararibonye no kugereranya ibitekerezo. Ariko ibyo dukoresha na byo bifite imipaka. Dushobora kwibeshya, gusobanura nabi ibyo tubonye cyangwa guhindura ibitekerezo iyo habonetse ibimenyetso bishya.

Kuba ubwenge bwacu bufite imipaka ntibivuze ko ukuri kutabaho. Bisobanura ko tugomba gukomeza kukushakisha, twiteguye no gukosora ibyo twari twarizeye.

Birashoboka ko hari ukuri dusanga mu isi, tukakuvumbura; hakaba n’ibindi bintu abantu baha ibisobanuro cyangwa bakarema binyuze mu mitekerereze n’imibanire yabo.

Ubwenge ntiburema buri kuri kose, kandi ntibuvumbura buri kuri kose icyarimwe. Hari igihe buvumbura, hari igihe busobanura, hari n’igihe bwibeshya.

“Ukuri gushobora kubaho ntarakumenya, kikaguma gihari ntarakwemera. Ariko iyo ngeze ku isi n’amaso y’ubwenge, ntiyinjira muri njye uko iri gusa; inyura mu bitekerezo byanjye, mu mateka yanjye no mu byo nizera.

Ni yo mpamvu ntakwiye kwitiranya isi n’ishusho yayo mu bwenge bwanjye, cyangwa ngo nite ukuri kose icyo nshoboye gusobanukirwa. Kuko ubwenge si igipimo cy’ibintu byose biriho; ni urugendo rwo gushaka ibisobanuro byabyo.”

Dr. Havugimana Alexis

3.  Kuki umuntu yemera ibyo atigeze abona?

Imitekerereze ya muntu igaragaza ko tutabona amakuru yose y’isi n’amaso yacu. Dushingira no ku bandi kugira ngo twige, twirinde ibyago kandi dusobanukirwe n’ibintu birenze ubunararibonye bwacu.

Umwana amenya amazina y’ibihugu atarabisura. Umuntu amenya amateka ya kera atarabagaho. Umushakashatsi ashobora gusobanukirwa n’ibinyabuzima byo mu nyanja atarigeze abona mu buryo buziguye, abifashijwemo n’ibikoresho, amashusho n’ubushakashatsi bw’abandi.

ESE DUSHOBORA KUMENYA UKURI TUTAGUCISE MU BWENGE BWACU?

Isesengura rya filozofiya, epistemologiya, metafiziki na psychologiya

Dr. Havugimana Alexis

Umuntu ashobora guhura n’ikintu kiriho, ariko ese ashobora kukimenya atagisuzumye mu bwenge bwe? Ese ukuri kwinjira mu bwenge uko kuri, cyangwa ubwenge ni bwo bugukorera ishusho kugira ngo bushobore kukumva?

Iki kibazo kidushyira hagati y’ibintu bibiri: ukuri kw’ibintu ubwabyo n’uburyo umuntu abimenya.

1. Ukuri gushobora kubaho umuntu atarakumenya

Tekereza ku nyenyeri iri kure cyane y’isi. Ishobora kuba iriho nubwo nta muntu urayibona, nta muntu uzi aho iri, cyangwa nta muntu urayitekerezaho.

Ibi bitwereka ko kubaho kw’ikintu bitagomba guterwa n’uko umuntu agitekerezaho.

Ariko iyo umuntu abonye iyo nyenyeri, akayipima, akayigereranya n’ibindi bintu, aba atangiye kuyimenya akoresheje ubushobozi bw’ubwenge bwe.

Bityo, ikintu gishobora kubaho ubwacyo, ariko kukimenya bisaba uburyo bwo kugisobanukirwa.

2. Ese ubwenge bwacu butwereka ukuri uko kuri?

Aha ni ho ikibazo kirushaho gukomera.

Iyo turebye isi, ntituyakira nk’igikoresho cyandikamo ibintu gusa. Ubwonko bwacu bukusanya amakuru ava mu byumviro, bukayatunganya, bukayahuza n’ubunararibonye dufite, hanyuma tukagira uko dusobanukirwa n’ibyo tubona.

Urugero, abantu babiri bashobora kureba ikintu kimwe ariko bakagisobanura mu buryo butandukanye bitewe n’ubumenyi bwabo, amarangamutima cyangwa ibyo banyuzemo.

Ese ibyo bivuze ko ukuri kutabaho? Oya. Bishobora gusa kwerekana ko uko dusobanukirwa n’ukuri bidahora bingana n’ukuri ubwako.

3. Ese ubwenge ni idirishya cyangwa ni urukuta?

Mu buryo bw’ikigereranyo, ubwenge bwacu bushobora kuba idirishya rituma tubona isi, ariko kandi bukaba urukuta rutubuza kuyibona yose.

Ni idirishya kuko budufasha kwitegereza, gukora ubushakashatsi no kuvumbura ibitamenyekanye.

Ni urukuta kuko dufite imipaka y’ibyumviro, ubushobozi bwo gutekereza n’ubumenyi dufite muri icyo gihe.

Ni yo mpamvu umuntu ushishoza atavuga ko ibyo azi ari byo byonyine biriho. Ahubwo yibaza niba ibyo azi bifite ibimenyetso bihagije, niba ibisobanuro bye bihuye n’ibigaragara, kandi niba hari ibindi ashobora kuba ataratekerejeho.

4. Filozofiya iduha ibihe bisubizo?

Abafilozofe ntibemeranya bose ku buryo bwo gusubiza iki kibazo.

  • Realism: ivuga ko ibintu n’ukuri bimwe bishobora kubaho bitagengwa n’uko tubitekerezaho.

  • Empiricism: ishimangira uruhare rw’ubunararibonye n’ibyumviro mu kugira ubumenyi.

  • Rationalism: ishimangira uruhare rw’ubwenge n’imitekerereze mu kugera ku bumenyi.

  • Kant: yagaragaje ko tugira ubumenyi bw’ibintu uko bitugaragarira binyuze mu buryo ubwenge bwacu butunganyamo amakuru; ibi bitera ikibazo cyo kumenya niba dushobora kumenya ibintu uko biri ubwabyo, bitanyuze mu buryo tubibonamo.

ESE UKURI NI KUMWE KURI BOSE, CYANGWA BURI MUNTU AFITE UKURI KWE?

Hari ikibazo gikomeye umuntu agomba kwibazaho: niba buri muntu abona isi akoresheje amaso ye, akayisobanura akoresheje ubwenge bwe, kandi akayisobanukirwa ashingiye ku mateka ye, ese ukuri gushobora kuba kumwe kuri bose?

Cyangwa se buri muntu aba atuye mu isi ye bwite y’ibyo yemera ko ari ukuri?

1. Isi imwe, ariko ibisobanuro byinshi

Tekereza abantu batatu bareba imvura igwa.

Umuhinzi ayibonamo amahirwe yo kubona umusaruro. Umugenzi ayibonamo inzitizi imubuza kugenda. Umushakashatsi ayibonamo ikintu cyo gupima no kwiga.

Bose bareba imvura imwe, ariko ntibayisobanura kimwe.

Ese ibyo bivuze ko buri wese afite ukuri kwe? Si ngombwa. Imvura iragwa, ariko ingaruka zayo n’igisobanuro ihabwa biratandukana bitewe n’imimerere y’umuntu.

Icyo umuntu abona, uko akibona n’ukuri kw’ikintu ubwacyo bishobora kuba ibintu bitandukanye.

2. Ese ukuri gushobora kuba kumwe kuri bose?

Mu bintu bimwe bifatika, dushobora kugera ku kuri kumwe dukoresheje ibimenyetso bishobora kugenzurwa.

Urugero, amazi meza atetse ku muvuduko usanzwe w’ikirere ku buso bw’inyanja atangira kubira hafi ya dogere selisiyusi 100. Kuba umuntu abyemera cyangwa atabyemera ntibihindura iryo hame.

Ibi bitwereka ko kutumvikana kw’abantu kutagaragaza byanze bikunze ko ukuri kutabaho.

Ariko mu bibazo birebana n’ubutabera, ubwiza, imyitwarire n’agaciro k’ubuzima, abantu bashobora kutumvikana kubera amahame n’indangagaciro batandukanye. Aha hakenerwa ibiganiro, ibitekerezo n’impaka zishingiye ku mpamvu.

3. Ese buri muntu afite ukuri kwe?

Hari itandukaniro hagati y’ukuri n’uburyo umuntu akubona.

  • Ukuri gufatika: ibivugwa bishobora kugenzurwa hakoreshejwe ibimenyetso.

  • Ukuri kw’ibyabaye ku muntu: uko umuntu yanyuzemo ikintu n’uko cyamugizeho ingaruka.

  • Igitekerezo bwite: uko umuntu asobanura cyangwa asuzuma ikintu.

  • Imyemerere: ibyo umuntu yemera ko ari ukuri, nubwo bishobora kuba bitaragaragazwa n’ibimenyetso bihagije.

Urugero, abantu babiri bashobora kuvuga bati: “Nababajwe n’ibyambayeho.” Buri wese ashobora kuba avuga ukuri ku marangamutima ye. Ariko iyo bombi bavuze ko umuntu umwe yakoze ikintu runaka, ibyo birego ntibihita biba ukuri byombi. Hakenewe kureba ibimenyetso.

Bityo, kwemera ko abantu bafite ubunararibonye butandukanye ntibisobanura ko ibitekerezo byose bingana mu kuri.

4. Ese ubwenge ni bwo bugena ukuri?

Mu mateka ya filozofiya, iki kibazo gifitanye isano n’ibitekerezo bitandukanye.

  • Igitekerezo cy’uko ukuri kubaho ubwako: gishimangira ko ibintu n’ukuri bimwe bishobora kubaho bitagengwa n’ibyo umuntu abyemera.

  • Igitekerezo cy’uko ukuri guterwa n’imimerere: kigaragaza ko mu bice bimwe, nk’indangagaciro cyangwa imyumvire y’umuco, ibyo abantu bafata nk’ukuri bishobora guterwa n’imiterere babayemo.

  • Igitekerezo cyo gushidikanya: kidusaba gusuzuma niba koko dufite impamvu zihagije zo kuvuga ko ikintu ari ukuri.

Ibi bitekerezo bidutoza kutihutira kwemeza ko umuntu wese utabona ibintu nk’uko tubibona aba yibeshya, ariko kandi ntibidutegeka kwemera ko buri gitekerezo cyose ari ukuri.

5. ukuri kumwe, inzira nyinshi zo kukumenya?

Birashoboka ko hari ukuri kumwe ku bintu bimwe, ariko abantu bakakugeraho mu buryo butandukanye kandi bakakumva ku rwego rutandukanye.

Umuntu ashobora kugira ukuri ku byo yiyumvamo, ariko akibeshya ku mpamvu zabimuteye. Ashobora kugira igitekerezo gifite ishingiro, ariko kikaba kitaruzura. Ashobora kandi kuba atazi igisubizo, nubwo igisubizo nyacyo gihari.

Ni yo mpamvu tugomba gutandukanya “Ibi ni byo nemera” na “Ibi ni byo ibimenyetso bigaragaza.”

Ubwenge nyakuri ntibupima ukuri hakurikijwe umubare w’abakemera, ahubwo busuzuma impamvu, ibimenyetso n’ubushobozi bw’igitekerezo bwo gusobanura ibyo tubona.

“Abantu bashobora kureba izuba rimwe, ariko bakaribona mu buryo butandukanye. Umwe akabona umucyo, undi akabona ubushyuhe, undi akibaza inkomoko yarwo. Nyamara, itandukaniro ry’amaso yabo ntirihita rihindura izuba.

Ni yo mpamvu ntakwiriye kwita ukuri igitekerezo cyanjye gusa, cyangwa ngo mpindure igitekerezo cy’abandi ukuri kubera ko bakigenderaho. Hagati y’ibyo nemera n’ibiriho hari urugendo rwo kubaza, gushishoza no kugenzura.

Kuko ukuri ntiguhinduka ikinyoma ngo ni uko umuntu atakwemera; kandi ikinyoma ntigihinduka ukuri ngo ni uko abantu benshi bakwemeye.”

— Dr. Havugimana Alexis

Ibi bitekerezo bitandukanye bitwereka ko ikibazo kitari ukumenya gusa niba ukuri kubaho, ahubwo ari no kumenya uko umuntu ashobora kugera kuri ko, n’imipaka y’ubwo bumenyi.

Biragoye kuvuga ko umuntu amenya ukuri atagucishije mu bwenge bwe, kuko kumenya ubwabyo bisaba ko amakuru yakirwa, agasuzumwa kandi agasobanurwa mu buryo runaka.

Ariko ntibivuze ko ubwenge bwacu ari bwo burema ukuri kose. Dushobora kugerageza kumenya isi iriho, tugakoresha ibimenyetso, ubushakashatsi, kugereranya ibyo twabonye no gukosora amakosa yacu.

Ukuri gushobora kutarindira ubwenge bwacu kugira ngo kubaho; ariko ubumenyi bwacu ku kuri busaba ubwenge kugira ngo bushobore kubaho muri twe.

“Amaso yanjye ashobora kubona isi, ariko ntashobora kuyibona yose; ubwenge bwanjye bushobora gusobanura ibyo nabonye, ariko ntibugomba kwitiranya ibisobanuro byabwo n’ukuri kose. Kuko isi ishobora kuba yagutse kurusha ibitekerezo byanjye, kandi ukuri kukaba kure y’imipaka nashyiriye ubwenge bwanjye.”

— Dr. Havugimana Alexis

Ibi ni ibisanzwe kandi bifite akamaro. Ariko hari n’ibibazo bishobora kubivamo.

  • Kugendera ku bandi: kwemera ikintu kubera ko abantu benshi bakemera.

  • Kubogama ku byo dusanzwe twemera: kwakira amakuru adushyigikira, ariko tukanga ayadutera kwibaza.

  • Kuvanga kumva n’ukumenya: gufata inkuru twumvise nk’aho ari ikintu twigenzuye ubwacu.

  • Kwibeshya ko tuzi byinshi: kumva ko twasobanukiwe n’ikintu kandi nyamara tukaba tutabasha kugisobanura cyangwa kugaragaza ibimenyetso bigishyigikira.

Ibi ntibivuze ko ibyo twumva byose ari ibinyoma. Bisobanura ko tugomba kwiga gutandukanya ibyo twiboneye, ibyo twasomye, ibyo twumvise n’ibyo twagenzuye.

Umuntu ushoboye gutekereza neza ashobora kuvuga ati: “Ibi ndabyemera kuko nabonye ibimenyetso bibishyigikira, ariko nditeguye guhindura igitekerezo cyanjye igihe hagaragaye ibindi bimenyetso bikomeye.”

Uko ni ko kwicisha bugufi mu bwenge kugaragara.

Subiza ibi bibazo :

  1. Niba abantu bashobora kwizera ikintu batabanje kugenzura niba ari ukuri, ese umuntu yemera ukuri kubera ko agusobanukiwe, cyangwa hari igihe yemera mbere, akabona ibisobanuro nyuma?

  2. Ese gushidikanya ni ikimenyetso cy’ubujiji, cyangwa ni intambwe ya mbere iganisha ku bwenge?

  3. Ese umuntu ashobora kubaho mu kuri atazi ko ari ukuri, cyangwa kugira ngo ukuri kutubere ukuri tugomba kubanza kukumenya?

  4. Niba ukuri gushobora kubaho tutakumenye, ese ni iki gituma umuntu yemera ko ibyo azi ari ukuri koko?

  5. Ese umuntu utazi impamvu y’igikorwa cyiza akora aba afite ubwenge, cyangwa aba afite imyitwarire myiza gusa?

  6. Ese gushaka ukuri birashobora kugira igihe biruhira umuntu kurusha gukomeza kwizera ibyo asanzwe yemera?

  7. Ese ukuri kuradukiza iyo tukumenye, cyangwa hari igihe kutumenya ari byo biturinda kubabara?

  • “Hari igihe umutima wemera mbere y’uko ubwenge busobanukirwa; hari n’igihe ubwenge buvumbura ibyo umutima wari warakiriye utabanje kubisuzuma.

Ariko kwemera si uguhamya, no gusobanukirwa si ukumenya byose.

Umuntu w’umunyabwenge ntatinya kubaza ku byo yemera, kuko azi ko ikibazo atinya kubaza gishobora kuba ari cyo cyamufungurira urugi rw’ubumenyi.

Ntukemere ikintu kubera ko kigushimishije gusa; ntukange ikintu kubera ko kikugoye kugisobanukirwa. Banza ushake impamvu, usuzume ibimenyetso, kandi ugire ubutwari bwo gukosora ibyo wibwiraga ko uzi.”

— Dr. Havugimana Alexis

  • “Gushidikanya si ugusenya ubwenge; rimwe na rimwe ni ukubukingurira amarembo.

Utabaza ashobora kuguma mu bisubizo yahawe, atarigeze amenya inkomoko yabyo.

Ushidikanya agashaka ibimenyetso ashobora kuvumbura ko ibyo yizeraga ari ukuri, cyangwa akamenya ko yari yaribeshye.

Ariko ntugashidikanye kugira ngo uhakane byose; shidikanya kugira ngo usobanukirwe.

Kuko ubwenge ntibupimirwa ku bwinshi bw’ibyo umuntu yemera, ahubwo bupimirwa no ku bushobozi afite bwo gusuzuma ibyo yemera, kwemera ibyo ibimenyetso bigaragaza no gukosora ibyo yari yaribeshyeho.

Umuntu utinya kubaza ashobora kurinda imyemerere ye; umuntu ufite ubutwari bwo kubaza ashobora kwagura ubwenge bwe.”

— Dr. Havugimana Alexis

Dushobora kuvuga ko ukuri gushobora kubaho umuntu atarakumenya. Ariko kumenya ukuri bishobora guhindura uburyo umuntu abona isi, afata ibyemezo kandi ayobora ubuzima bwe.

Hari ibintu bibaho tutabizi. Hari ibyo twemera tutasuzumye. Hari n’ibyo twibwiraga ko tuzi, nyuma tukaza gusanga twaribeshye.

Ni yo mpamvu ubwenge budakwiye gupimirwa ku mubare w’ibyo umuntu yemera, ahubwo bugapimwa no ku bushobozi afite bwo kubisuzuma.

Umuntu ufite ubwenge si umuntu uvuga ko azi byose. Ni umuntu uzi ko hari ibyo ataramenya, ugashaka kubimenya atagendera gusa ku marangamutima, ku mico y’aho akomoka cyangwa ku bitekerezo by’abandi.

Ukuri ntiguhinduka ikinyoma kubera ko utakuzi, kandi ikinyoma ntigihinduka ukuri kubera ko ukizera.

— Dr. Havugimana Alexis

4.  Ese ibyo wizera ko bibaho byose birahari?

Hari ibintu wemera ko bibaho utarabona. Hari n’ibyo abandi bakubwira ukabyemera, ariko nyuma ugasanga amakuru atari yo. Hari n’ibyo wigeze kwemeza udashidikanya, nyuma ukaza kubona ko wari waribeshye.

Noneho hari ikindi kibazo gikomeye: ese hari ibyo wizera ko bitabaho, nyamara bishobora kuba biriho?

Yego, birashoboka. Ariko kuba ikintu gishoboka ntibihita bisobanura ko kibaho. Tugomba gutandukanya ibintu bitatu:

  1. Ikintu gishoboka: nta mpamvu ihagije ihari yo kuvuga ko kidashoboka.

  • Ikintu cyemewe n’ibimenyetso: hari ibimenyetso bifatika bigishyigikira.

  • Ikintu cyagaragajwe ko kibaho: hari uburyo bwo kugenzura no gusuzuma ibimenyetso byacyo.

Urugero, umuntu ashobora kukubwira ko hari ikintu kidasanzwe yabonye. Ntibikwiye ko uhita umushinja kubeshya, ariko na none ntibikwiye ko uhita wemera ibyo yavuze utabanje gusuzuma ibimenyetso.

Ubwenge ntiburi mu kwemera ibintu byose, kandi ntiburi no mu guhakana ibintu byose. Buri mu bushobozi bwo kubaza ibibazo bikwiye, gusesengura ibimenyetso no kwemera ko hari ibyo tutaramenya.

Gushidikanya si ukwanga ukuri; ni ugushaka inzira yatuma ukuri gutandukanywa n’ibihuha, ukwibeshya n’ibitekerezo bitagira gihamya ihagije.

1. Intangiriro: Ese kwizera ikintu bihagije kugira ngo kibaho?

Umuntu ashobora kwizera ikintu n’umutima we wose, akakivuganira, akakirwanirira ndetse akubaka ubuzima bwe agishingiyeho. Ariko ikibazo gikomeye ni iki: ese kuba wemera ko ikintu kibaho bihagije kugira ngo kibeho koko?

Tekereza ku muntu wemera ko hari ikintu kiri inyuma ye, ariko iyo ahindukiye ntakibone. Ese kuba yagize ubwoba bihamya ko icyo yatinyaga cyari gihari? Cyangwa ubwoba bwe bwerekana gusa ko ubwenge bwe bwari bwamuhaye ishusho y’ikintu gishoboka?

Aha ni ho tugomba gutandukanya ibintu bitatu: icyo umuntu atekereza, icyo yemera n’icyo ibimenyetso bigaragaza ko kibaho.

Kuba wemera ikintu ni ukuri ku byerekeye ukwemera kwawe; ariko si gihamya ihagije y’uko icyo wemera kibaho koko.

2. Ibintu bitatu bidakwiye kwitiranywa

A. Ibintu bibaho nubwo tutabyemera

Isi ntihagarara ngo itegereze ko tuyemera. Umuriro uratwika n’iyo umuntu yaba atazi ubushyuhe bwawo. Amazi ashobora kuba ahari n’ubwo umuntu atarayabona.

Ibi bitwigisha ko hari ibintu bibaho bitagombye ukwemera kwacu kugira ngo bibeho.

B. Ibintu twizera ko bibaho, ariko tutarabona ibimenyetso bihagije

Hari ibintu umuntu ashobora gukeka, akabyizera cyangwa akabyubakiraho ibitekerezo, ariko akaba atarabona ibimenyetso bihagije byo kubyemeza.

Kutabona ibimenyetso bihagije ntibihita bigaragaza ko ikintu kitabaho. Ariko nanone, ntibitwemerera kuvuga ko kibaho nta gushidikanya.

Ubwenge busaba ko tuvuga tuti: “Sinzi niba kibaho; ndacyashaka ibimenyetso.”

C. Ibintu dushobora gutekereza ariko bitabaho mu buryo tubyibwiramo

Ubwenge bw’umuntu bushobora kurema amashusho menshi: umuntu ashobora kurota ibintu bitigeze bibaho, gutekereza ahantu atigeze agera cyangwa guhimba inkuru asa n’uwiboneye ibyabaye.

Kuba dushobora gutekereza ikintu ntibihita bivuga ko kibaho hanze y’ibitekerezo byacu.

Ariko hari itandukaniro rikomeye: igitekerezo gishobora kuba kibaho nk’igitekerezo mu bwenge bw’umuntu, nubwo ikintu kivugwa muri icyo gitekerezo kitaba gihari mu isi.

Urugero, igisimba umuntu atekereza gishobora kutabaho mu isi, ariko igitekerezo cyacyo kikaba kiri mu bwenge bwe.

3. Ese ibyo tudashobora kubona ntibibaho?

Oya, ntidushobora gufata ibyo tutabona byose ngo tuvuge ko bitabaho.

Hari ibintu abantu batashoboraga kubona cyangwa gusobanukirwa mu bihe byashize, ariko nyuma bakabivumbura binyuze mu bushakashatsi. Hari n’ibintu tubona ingaruka zabyo tutabasha kubona ako kanya ikibitera.

Bityo, kutabona ikintu si gihamya ihagije y’uko kitabaho.

Ariko hari n’ikosa rinyuranye n’iryo: kuvuga ko ikintu kibaho kubera ko gusa tutabasha kwerekana ko kitariho.

Kuba ikintu kidashobora guhakanywa mu buryo bworoshye ntibihita byemeza ko kibaho.

Ni yo mpamvu tugomba kwirinda imitego ibiri:

  • Kwemeza ko ikintu kitabaho kubera ko tutarakibona.

  • Kwemeza ko ikintu kibaho kubera ko tudashobora kugaragaza ko kitariho.

Aho kugira ngo twihutire guca urubanza, dushobora kwemera ko hari ibyo tutaramenya.

4. Ese ukwemera gushobora guhindura ikintu kitariho kikabaho?

Ibi bisaba kwitonda.

Ukwemera kw’umuntu ntiguhindura buri kintu cyose ngo kiboneke mu isi. Umuntu ashobora kwizera ko afite ubushobozi bwo kuguruka adafite ibikoresho bimufasha, ariko uko kwemera ntikumubuza kugwa iyo asimbutse ahantu hirengeye.

Nyamara ukwemera gushobora kugira uruhare mu kurema ibintu bimwe na bimwe bifatika mu buzima bw’abantu.

Urugero, abantu benshi bemeranya ku gaciro k’amafaranga, amategeko, amasezerano cyangwa inzego z’ubuyobozi. Ibyo abantu bemeranyaho bishobora kugira ingaruka zifatika ku mibereho yabo.

Ibi ntibisobanura ko ukwemera kurema ibintu byose. Bisobanura ko hari ibintu bishingira ku bwumvikane bw’abantu, mu gihe ibindi bibaho hatitawe ku byo abantu babyemera.

Bityo, tugomba kwibaza tuti: ese turimo kuvuga ikintu kibaho mu isi tutitaye ku bitekerezo byacu, igitekerezo kiri mu bwenge bwacu, cyangwa ikintu abantu bahurijeho bakagiha agaciro?

Ibyo si ibintu bimwe.

5. Ese Imana, roho n’ibindi bintu bitagaragara na byo tubisuzuma dute?

Ku bibazo birebana n’Imana, roho cyangwa ibindi bintu abantu bemera ariko bitagaragara mu buryo busanzwe, tugomba gutandukanya ukwemera, ubunararibonye bw’umuntu, ibitekerezo bya filozofiya n’ibihamya bishobora gusuzumwa.

Hari abantu bagira ukwemera gukomeye gushingiye ku burere, ku byo banyuzemo cyangwa ku byo basobanura nk’ubunararibonye bw’umwuka. Hari n’abandi babaza ibibazo, bagashaka ibisobanuro n’ibihamya mbere yo gufata umwanzuro.

Ntibikwiye gufata ukwemera k’umuntu nk’ikimenyetso gihagije gihamya ko ikintu kibaho, ariko nanone ntibikwiye guseka cyangwa gutesha agaciro umuntu kubera ko afite ibibazo bitarabonera ibisubizo bihuriweho na bose.

Ubwenge si ukwemera buri kintu cyose, kandi si no guhakana buri kintu cyose. Ubwenge ni ubushobozi bwo gusuzuma icyo dufiteho ibimenyetso, kumenya icyo tutaramenya no kudafata ibyo twifuza nk’ibihamya.

6. Umwanzuro: Ese ibyo wizera ko bibaho byose birahari?

Igisubizo ni oya, ntidushobora kuvuga ko ibyo twizera byose bibaho koko. Ukwemera gushobora guhura n’ukuri, ariko gushobora no gushingira ku makosa, ku bwoba, ku marangamutima cyangwa ku bisobanuro bituzuye.

Ikintu gishobora kubaho tutarakimenya. Ikindi dushobora kucyizera ariko ntikiboneke ko gihari. Hari n’ibyo tutaramenya niba bibaho cyangwa bitabaho.

Ni yo mpamvu umuntu utekereza byimbitse adakwiye kwibaza gusa ati: “Ese ndabyemera?” Ahubwo akwiye no kubaza ati:

  • Ni iki gituma nemera ibi?

  • Ni ibihe bimenyetso mbifitiye?

  • Ese hari ikindi gisobanuro gishoboka?

  • Ni iki cyatuma nemera ko nshobora kuba nibeshye?

Ntukitiranye imbaraga z’ukwemera kwawe n’imbaraga z’ibimenyetso ufite. Ushobora kwizera cyane, ariko ugakomeza kwibeshya; ushobora no gushidikanya, ariko ukaba uri hafi yo kuvumbura ukuri.

— Dr. Havugimana Alexis

5.  Imipaka y’amaso si yo mipaka y’ukuri

1. Intangiriro: Ese kwizera ikintu bihagije kugira ngo kibaho?

Umuntu ashobora kwizera ikintu n’umutima we wose, akakivuganira, akakirwanirira ndetse akubaka ubuzima bwe agishingiyeho. Ariko ikibazo gikomeye ni iki: ese kuba wemera ko ikintu kibaho bihagije kugira ngo kibeho koko?

Tekereza ku muntu wemera ko hari ikintu kiri inyuma ye, ariko iyo ahindukiye ntakibone. Ese kuba yagize ubwoba bihamya ko icyo yatinyaga cyari gihari? Cyangwa ubwoba bwe bwerekana gusa ko ubwenge bwe bwari bwamuhaye ishusho y’ikintu gishoboka?

Aha ni ho tugomba gutandukanya ibintu bitatu: icyo umuntu atekereza, icyo yemera n’icyo ibimenyetso bigaragaza ko kibaho.

Kuba wemera ikintu ni ukuri ku byerekeye ukwemera kwawe; ariko si gihamya ihagije y’uko icyo wemera kibaho koko.

2. Ibintu bitatu bidakwiye kwitiranywa

A. Ibintu bibaho nubwo tutabyemera

Isi ntihagarara ngo itegereze ko tuyemera. Umuriro uratwika n’iyo umuntu yaba atazi ubushyuhe bwawo. Amazi ashobora kuba ahari n’ubwo umuntu atarayabona.

Ibi bitwigisha ko hari ibintu bibaho bitagombye ukwemera kwacu kugira ngo bibeho.

B. Ibintu twizera ko bibaho, ariko tutarabona ibimenyetso bihagije

Hari ibintu umuntu ashobora gukeka, akabyizera cyangwa akabyubakiraho ibitekerezo, ariko akaba atarabona ibimenyetso bihagije byo kubyemeza.

Kutabona ibimenyetso bihagije ntibihita bigaragaza ko ikintu kitabaho. Ariko nanone, ntibitwemerera kuvuga ko kibaho nta gushidikanya.

Ubwenge busaba ko tuvuga tuti: “Sinzi niba kibaho; ndacyashaka ibimenyetso.”

C. Ibintu dushobora gutekereza ariko bitabaho mu buryo tubyibwiramo

Ubwenge bw’umuntu bushobora kurema amashusho menshi: umuntu ashobora kurota ibintu bitigeze bibaho, gutekereza ahantu atigeze agera cyangwa guhimba inkuru asa n’uwiboneye ibyabaye.

Kuba dushobora gutekereza ikintu ntibihita bivuga ko kibaho hanze y’ibitekerezo byacu.

Ariko hari itandukaniro rikomeye: igitekerezo gishobora kuba kibaho nk’igitekerezo mu bwenge bw’umuntu, nubwo ikintu kivugwa muri icyo gitekerezo kitaba gihari mu isi.

Urugero, igisimba umuntu atekereza gishobora kutabaho mu isi, ariko igitekerezo cyacyo kikaba kiri mu bwenge bwe.

3. Ese ibyo tudashobora kubona ntibibaho?

Oya, ntidushobora gufata ibyo tutabona byose ngo tuvuge ko bitabaho.

Hari ibintu abantu batashoboraga kubona cyangwa gusobanukirwa mu bihe byashize, ariko nyuma bakabivumbura binyuze mu bushakashatsi. Hari n’ibintu tubona ingaruka zabyo tutabasha kubona ako kanya ikibitera.

Bityo, kutabona ikintu si gihamya ihagije y’uko kitabaho.

Ariko hari n’ikosa rinyuranye n’iryo: kuvuga ko ikintu kibaho kubera ko gusa tutabasha kwerekana ko kitariho.

Kuba ikintu kidashobora guhakanywa mu buryo bworoshye ntibihita byemeza ko kibaho.

Ni yo mpamvu tugomba kwirinda imitego ibiri:

  • Kwemeza ko ikintu kitabaho kubera ko tutarakibona.

  • Kwemeza ko ikintu kibaho kubera ko tudashobora kugaragaza ko kitariho.

Aho kugira ngo twihutire guca urubanza, dushobora kwemera ko hari ibyo tutaramenya.

4. Ese ukwemera gushobora guhindura ikintu kitariho kikabaho?

Ibi bisaba kwitonda.

Ukwemera kw’umuntu ntiguhindura buri kintu cyose ngo kiboneke mu isi. Umuntu ashobora kwizera ko afite ubushobozi bwo kuguruka adafite ibikoresho bimufasha, ariko uko kwemera ntikumubuza kugwa iyo asimbutse ahantu hirengeye.

Nyamara ukwemera gushobora kugira uruhare mu kurema ibintu bimwe na bimwe bifatika mu buzima bw’abantu.

Urugero, abantu benshi bemeranya ku gaciro k’amafaranga, amategeko, amasezerano cyangwa inzego z’ubuyobozi. Ibyo abantu bemeranyaho bishobora kugira ingaruka zifatika ku mibereho yabo.

Ibi ntibisobanura ko ukwemera kurema ibintu byose. Bisobanura ko hari ibintu bishingira ku bwumvikane bw’abantu, mu gihe ibindi bibaho hatitawe ku byo abantu babyemera.

Bityo, tugomba kwibaza tuti: ese turimo kuvuga ikintu kibaho mu isi tutitaye ku bitekerezo byacu, igitekerezo kiri mu bwenge bwacu, cyangwa ikintu abantu bahurijeho bakagiha agaciro?

Ibyo si ibintu bimwe.

5. Ese Imana, roho n’ibindi bintu bitagaragara na byo tubisuzuma dute?

Ku bibazo birebana n’Imana, roho cyangwa ibindi bintu abantu bemera ariko bitagaragara mu buryo busanzwe, tugomba gutandukanya ukwemera, ubunararibonye bw’umuntu, ibitekerezo bya filozofiya n’ibihamya bishobora gusuzumwa.

Hari abantu bagira ukwemera gukomeye gushingiye ku burere, ku byo banyuzemo cyangwa ku byo basobanura nk’ubunararibonye bw’umwuka. Hari n’abandi babaza ibibazo, bagashaka ibisobanuro n’ibihamya mbere yo gufata umwanzuro.

Ntibikwiye gufata ukwemera k’umuntu nk’ikimenyetso gihagije gihamya ko ikintu kibaho, ariko nanone ntibikwiye guseka cyangwa gutesha agaciro umuntu kubera ko afite ibibazo bitarabonera ibisubizo bihuriweho na bose.

Ubwenge si ukwemera buri kintu cyose, kandi si no guhakana buri kintu cyose. Ubwenge ni ubushobozi bwo gusuzuma icyo dufiteho ibimenyetso, kumenya icyo tutaramenya no kudafata ibyo twifuza nk’ibihamya.

6. Umwanzuro: Ese ibyo wizera ko bibaho byose birahari?

Igisubizo ni oya, ntidushobora kuvuga ko ibyo twizera byose bibaho koko. Ukwemera gushobora guhura n’ukuri, ariko gushobora no gushingira ku makosa, ku bwoba, ku marangamutima cyangwa ku bisobanuro bituzuye.

Ikintu gishobora kubaho tutarakimenya. Ikindi dushobora kucyizera ariko ntikiboneke ko gihari. Hari n’ibyo tutaramenya niba bibaho cyangwa bitabaho.

Ni yo mpamvu umuntu utekereza byimbitse adakwiye kwibaza gusa ati: “Ese ndabyemera?” Ahubwo akwiye no kubaza ati:

  • Ni iki gituma nemera ibi?

  • Ni ibihe bimenyetso mbifitiye?

  • Ese hari ikindi gisobanuro gishoboka?

  • Ni iki cyatuma nemera ko nshobora kuba nibeshye?

Ntukitiranye imbaraga z’ukwemera kwawe n’imbaraga z’ibimenyetso ufite. Ushobora kwizera cyane, ariko ugakomeza kwibeshya; ushobora no gushidikanya, ariko ukaba uri hafi yo kuvumbura ukuri.

— Dr. Havugimana Alexis

Ikibazo gikurikiyeho cyo gutekerezaho

Niba ubwenge bwacu bushobora kudushushanyiriza ibintu bitabaho tukabyemera nk’iby’ukuri, ni iki kitwemeza ko hari ibyo tuzi neza, aho kuba ibyo twamenyereye kwizera gusa?

Imipaka y’amaso si yo mipaka y’ukuri

IMIPAKA Y’AMASO SI YO MIPAKA Y’UKURI

Isesengura rya filozofiya ku byo tubona, ibyo tutabona n’ibyo twibwira ko tuzi

Dr. Havugimana Alexis

Amaso ashobora kutwereka isi, ariko ntashobora kutwereka buri kintu cyose kiri muri yo. Hari ibyo tubona ntidusobanukirwe, ibyo tutabona ariko bikaba bihari, n’ibyo dutekereza ko tubona nyamara ubwenge bwacu bukaba bwabisobanuye nabi.

Ese kuba utarabona ikintu bivuga ko kitabaho, cyangwa bivuga gusa ko ubushobozi bwawe bwo kukibona bufite imipaka?

1. Ibyo tubona si byo byose bihari

Umuntu ureba kure ashobora kubona umusozi, ariko ntamenye ibiri inyuma yawo. Umuntu ureba inzu ashobora kubona inkuta zayo, ariko ntamenye ibiri imbere. Umuntu ureba mugenzi we ashobora kubona inseko, ariko ntamenye agahinda yihishemo.

Ibi bitwereka ko kubona ikintu atari kimwe no kukimenya byuzuye.

Amaso atwereka isura y’ibintu; ubushakashatsi, gutekereza no kubaza ibibazo bikadufasha kurushaho kubisobanukirwa.

Icyo utarabona si ngombwa ko kitariho; ariko n’icyo wibwira ko kiriho ntigihita kiba ukuri kubera ko gusa utagishidikanyaho.

2. Ese kutabona ni gihamya yo kutabaho?

Oya. Hari ibintu tutabona n’amaso yacu gusa, ariko tukamenya ko bihari binyuze ku ngaruka zabyo, ku bikoresho byo kubipima cyangwa ku bindi bimenyetso.

Urugero, ntidushobora kubona umwuka dusanzwe duhumeka nk’uko tubona igiti, ariko dushobora kumenya ko uhari binyuze ku ngaruka zawo no ku bipimo bya siyansi.

Ibi bitwigisha ko ubushobozi bwo kumenya burenze kure kureba gusa.

Ariko hari n’ikindi tugomba kwitondera: kuba hari ibintu bitagaragara ariko bihari ntibihamya ko ikintu cyose kitagaragara na cyo kibaho.

Ni yo mpamvu ubwenge busaba ibimenyetso, aho gufata kutabona nk’ikimenyetso gihagije cyo guhakana cyangwa cyo kwemera.

3. Amaso ashobora kubona, ariko ubwenge bukibeshya

Umuntu ashobora kubona ikintu, ariko akacyumva nabi. Ashobora kubona umuntu acecetse akibwira ko amwanga, kandi nyamara uwo muntu yaba arimo gutekereza cyangwa ahangayitse.

Ashobora kubona umuntu aseka akibwira ko yishimye, nyamara inseko ye ikaba ari uburyo bwo guhisha agahinda.

Bityo, ikibazo ntikiri mu byo amaso abona gusa, ahubwo kiri no mu bisobanuro ubwenge buha ibyo abonye.

Hari igihe amaso atabeshya ibyo yabonye, ariko ubwenge bukabeshya mu gusobanura icyo byasobanuye.

Ni yo mpamvu tugomba kwitondera imyanzuro yacu. Kureba ikintu ni intangiriro yo kugishakaho ubumenyi, si iherezo ry’ubushakashatsi.

4. Ese ukuri kurenze ubushobozi bw’umuntu?

Birashoboka ko hari ibintu tutaramenya kubera ko ubushobozi bwacu bwo kubisobanukirwa bufite imipaka. Amateka ya muntu agaragaza ko hari ibyo abantu batari bazi mu gihe runaka, ariko nyuma bakaza kubivumbura binyuze mu bushakashatsi no gutekereza.

Ibyo bitwigisha ko ibyo tuzi uyu munsi atari byo byose dushobora kumenya, kandi ko tudakwiye gufata imipaka y’ubumenyi bwacu nk’imipaka y’ibiriho byose.

Ariko kwemera ko hari ibyo tutaramenya ntibiduha uburenganzira bwo kuvuga ko tuzi ibisubizo by’ibyo bibazo.

Kumenya ko hari ibyo utazi ni intambwe igana ku bwenge; kwiyumvisha ko ibyo utazi byose ufite ibisubizo byabyo ni ukwivanga n’ubujiji.

5. Imipaka y’amaso ni yo idutoza kwibaza

Iyo umuntu yemeye ko ibyo abona atari byo byose bihari, atangira kubaza ibibazo bishya:

  • Ni iki kiri inyuma y’ibyo mbona?

  • Ese ibyo nemera mbishingira ku bimenyetso cyangwa ku byo nabwiwe?

  • Ese hari ikindi gisobanuro cy’ibyo mbona?

  • Ni ibihe bimenyetso byatuma mpindura igitekerezo cyanjye?

  • Ese nshobora kwemera ko hari ibyo ntaramenya, ntiriwe mpita mbihakana cyangwa ngo mbyemeze?

Ibibazo nk’ibi bituma umuntu adafungwa n’ibyo amaso ye amwereka cyangwa ibyo abandi bamubwira.

Gutekereza byimbitse si ukwemera ibitagaragara byose. Ni ukumenya ko ibyo ubona bishobora kuba igice cy’ukuri, hanyuma ugashaka kumenya ibindi ukoresheje ibimenyetso n’ubushishozi.

6.  Ntugafungire isi mu mipaka y’amaso yawe

Isi ni nini kurusha ibyo umuntu umwe ashobora kubona, kumenya no gusobanukirwa. Amaso afite aho agarukira, ubwenge na bwo bukagira aho bugera, ariko ubushobozi bwo kubaza ibibazo bushobora kudufasha kurenga ku byo twari dusanzwe tuzi.

Ntukihutire guhakana ikintu kubera ko utarakibona. Ntukihutire no kukemera kubera ko gusa udashobora kukibona.

Shaka ibimenyetso. Baza ibibazo. Suzuma ibisobanuro. Emera ko ushobora kwibeshya, kandi ugire ubushake bwo kwiga ibirenze ibyo usanzwe uzi.

Imipaka y’amaso si yo mipaka y’ukuri; ariko n’imipaka y’ibyo tutabona ntiduha uburenganzira bwo kwemeza ibidafite ibimenyetso.

— Dr. Havugimana Alexis

Amaso yawe afite aho agarukira. Amatwi yawe afite aho agarukira. Ubunararibonye bwawe na bwo bufite aho bugarukira. Ariko isi ntigomba kuba nto nk’ibyo washoboye kubona, kumva cyangwa kugeraho.

Hari abantu batarava mu karere bavukiyemo, ariko bakamenya amateka y’isi binyuze mu kwiga. Hari abasuye ibihugu byinshi ariko ntibamenye uko abaturage babyo babayeho. Hari abize byinshi mu bitabo ariko bakabura ubushobozi bwo gusobanukirwa n’ubuzima bw’abandi. Hari n’abafite ubunararibonye buke, ariko bakagira umutima wo kubaza no kwiga.

Ibi bitwigisha ko urugendo rw’ubwenge rudapimirwa gusa ku ntera y’aho umuntu yageze. Rupimirwa no ku bushobozi bwe bwo gusobanukirwa n’ibyo abonye, gusuzuma ibyo yumvise no kwemera ko hari ibirenze ibyo azi.

Umuntu ashobora kuzenguruka isi yose ariko akaguma ari imfungwa y’ibitekerezo bye. Undi ashobora kuba atarigeze ava aho atuye, ariko ibitekerezo bye bikagera kure binyuze mu bitabo, mu bushakashatsi no mu biganiro byubaka.

Icyakora, nta gitabo cyasimbura burundu ubunararibonye, nk’uko nta bunararibonye bw’umuntu umwe bwahagararira ukuri kose.

6.  Isi iruta ibyo amaso yabonye

Wigeze ubona isi yose?

Oya, kuko isi iruta inzira wanyuzemo.

Wigeze wumva inkuru zose?

Oya, kuko buri muntu afite amateka ataravuga.

Wigeze umenya ibiri mu mutima wa buri muntu?

Oya, kuko n’uwicaye iruhande rwawe ashobora kuba afite intambara utigeze utekereza.

None se kuki uhakana ibyo utazi?

Kuki wemera ibyo utagenzuye?

Kuki ufata igitekerezo cyawe nk’igipimo cy’ukuri kw’isi yose?

Isi ni nini kurusha ibyo amaso yacu ashobora kubona, kurusha ibyo amatwi yacu ashobora kumva, ndetse no kurusha ibyo ubwenge bwacu bushobora gusobanukirwa muri iki gihe.

Umuntu ashobora kumara imyaka myinshi aba ahantu hamwe, agatekereza ko azi isi, nyamara ibyo azi bikaba ari agace gato cyane k’ibiriho. Ashobora kubona ikintu kimwe, akagihinduramo igitekerezo rusange ku buzima bwose. Ashobora guhura n’abantu bake, akibwira ko azi kamere ya muntu. Ashobora kunyura mu bihe bikomeye, akibwira ko ubuzima bwose ari imibabaro.

Ariko ibyo umuntu yahuye na byo si byo bigena byose bishoboka mu isi; bishobora kuba ari igice kimwe gusa cy’inkuru nini ataramenya.

1. Amaso abona igice, ariko ubwenge bushobora kwibwira ko bwabonye byose

Tekereza umuntu uhagaze ku nkombe y’inyanja. Aho amaso ye agera, abona amazi n’ikirere bisa n’aho bihurira kure. Ariko kuba atabona ibiri hakurya y’aho amaso ye agarukira ntibivuga ko isi irangirira aho.

Ni ko bimeze no mu buzima.

Hari abantu twabonye tukagira ngo tuzi uko bateye. Hari amateka twasomye tukagira ngo dusobanukiwe n’isi yose. Hari ibintu twize tukibwira ko nta kindi gisigaye cyo kuvumbura.

Nyamara, ibyo tuzi bishobora kuba ari intangiriro y’urugendo rurerure rwo gushaka ibisobanuro.

Ikosa rikomeye si ukutamenya byose; ni ukutamenya ko ibyo uzi bifite imipaka.

2. Ibyo utarabona bishobora guhindura uko usobanura ibyo wamaze kubona

Umuntu ashobora kubona igiti cyumye akibwira ko cyapfuye burundu. Ariko iyo amenye ko imizi yacyo ikiriho, agasobanukirwa n’uko ibihe by’ikirere bigira ingaruka ku bimera, ashobora guhindura igitekerezo cye.

Umuntu ashobora kubona mugenzi we ananiwe akibwira ko ari umunebwe, ariko nyuma akamenya ingorane arimo, agasobanukirwa ko yari yihutiye kumucira urubanza.

Ibi bitwereka ko amakuru mashya ashobora guhindura ibisobanuro twahaye ibyo twari dusanzwe tuzi.

Ni yo mpamvu umuntu utekereza byimbitse adahagarara ku cyo yabonye bwa mbere. Aribaza ati:

  • Ese hari icyo ntazi kuri iki kibazo?

  • Ese ibyo mbona bifite ikindi gisobanuro?

  • Ese umwanzuro nafashe ushingiye ku bimenyetso bihagije?

  • Ese niteguye guhindura igitekerezo cyanjye igihe menye ibindi?

Ubwenge si uguhora uhindura ibitekerezo nta mpamvu; ni ukugira ubushake bwo kubikosora igihe ibimenyetso bishya bibisaba.

3. Isi ifite amabanga, ariko si buri banga ryose risobanura ko hari ikintu cyihishe

Hari ibintu tutaramenya, hari ibibazo bitarabonerwa ibisubizo bihagije, kandi hari ibintu ubushobozi bwacu bwo kubyumva bushobora kuba butaragera ku rwego rwo kubisobanukirwa.

Ariko tugomba gutandukanya ibyo tutaramenya n’ibyo dufite gihamya ko bihari.

Kuba tutarasobanukirwa n’impamvu y’ikintu ntibihita bisobanura ko dushobora kwemeza igisubizo icyo ari cyo cyose.

Amabanga y’isi adusaba ubushakashatsi, si uguhimba ibisubizo; adusaba kwibaza, si ukwihutira kwemera ibyo twifuza ko byaba ukuri.

Iyo umuntu yemeye ko atazi, aba afunguye umuryango wo kwiga. Iyo yiyemeje ko asanzwe azi byose, aba ashobora kwifungira mu bitekerezo bye.

4. Ntukagire ngo aho ugeze ni ho isi irangirira

Hari umuntu utarigeze ava mu mudugudu yavukiyemo, ariko akibwira ko azi uko abantu bose babaho. Hari uwahuye n’ubuhemu, agafata umwanzuro ko abantu bose ari abagome. Hari uwahuye n’ibibazo byinshi, akibwira ko nta mahirwe akiriho.

Ariko ubuzima bw’umuntu umwe si amateka y’abantu bose. Aho umuntu yanyuze si ho inzira zose z’ubuzima zigarukira.

Ibyo wanyuzemo bifite agaciro, ariko ntibigomba kugufungira mu mwanzuro umwe ku isi yose.

Hari ibyo utarabona, abantu utarahura na bo, ibitekerezo utaratekerejeho, n’ubumenyi utariga.

Ntugafungire isi mu byo wanyuzemo, kuko ubunararibonye bwawe ari igice cy’ubuzima, atari ubuzima bwose.

5.  Gukomeza kwibaza ni ugukomeza gufungura amarembo y’ubwenge

Isi iruta ibyo amaso yabonye, ariko no kubona byinshi ntibihita bisobanura ko umuntu yasobanukiwe na byo byose.

Dukeneye kureba, kwiga, kugereranya, kubaza no gusuzuma. Dukeneye kumva ibitekerezo bitandukanye n’ibyacu tutiriwe duhita tubyemera byose. Dukeneye kugira ubutwari bwo kuvuga tuti: “Ibi ndabizi, ibi ndabishidikanyaho, naho ibi sindabimenya.”

Ubwenge ntibukura gusa igihe tubonye ibisubizo. Bukura no mu gihe twiga kubaza ibibazo byiza.

Kandi rimwe na rimwe, ikintu gikomeye umuntu yavumbura si ikintu gishya kiri hanze ye, ahubwo ni uko yamenya ko yari amaze igihe kinini afungiye mu mipaka y’ibitekerezo bye.

Isi iruta ibyo amaso yabonye. Ukuri kuruta ibyo umuntu yibwira. Kandi ubwenge nyabwo butangira igihe umuntu yemeye ko urugendo rwo kumenya rutararangira.

— Dr. Havugimana Alexis

Isi si indorerwamo y’amaso yawe gusa. Ukuri si ijwi ry’abantu benshi gusa. Ubumenyi si urutonde rw’ibyo umuntu yumvise gusa. Ubwenge si ugusubiramo ibyo abandi bavuze gusa.

Ubwenge ni ukumenya aho ubumenyi bwawe bugarukira, ugashaka ibirenze aho ugeze, ariko utarenga ku bimenyetso ufite.

Ni ukwemera ko ushobora kwibeshya, ariko ntugire ubwoba bwo gukomeza gushaka ukuri.

Ni ukumenya ko kutamenya ikintu bitakigira ikinyoma, kandi kukizera bitakigira ukuri.

7. Ibibazo 10 Twakwibaze :

  1. Ni ibihe bintu wemera ko bibaho utarigeze ubona n’amaso yawe?

  • Ni ibihe bimenyetso bigutera kubyemera?

  • Ese umuntu utabyemera aba yibeshya, cyangwa ashobora kuba atarabona ibimenyetso nk’ibyo wabonye?

  • Ese inkuru abantu benshi bemera iba ari ukuri kubera gusa ko ari benshi?

  • Ni iki gitandukanya amakuru wahawe n’ubumenyi wagenzuye?

  • Ese ushobora kwemera ko igitekerezo wari ufite kuva kera kitari cyo?

  • Ni ibihe bintu wigeze guhakana nyuma ukaza gusanga byari ukuri?

  • Ni ibihe bintu wigeze kwemera nyuma ukaza gusanga byari ibinyoma?

  • Ese umuntu ashobora kugira ubumenyi bwinshi ariko akabura ubwenge bwo kubukoresha?

  • Niba isi iruta ibyo wabonye, kuki wafata ibyo uzi nk’aho ari byo bigize ukuri kose?

 Umuntu uzi ko atazi byose aba afunguye amarembo y’ubwenge

Dr. Havugimana Alexis abona ko umuntu ukura mu mitekerereze atagomba kuba umuntu wemera ibintu byose cyangwa uhakana ibintu byose. Agomba kuba umuntu ushobora gutandukanya ukuri n’ibitekerezo, ibimenyetso n’ibihuha, ibyo yiboneye n’ibyo yabwiwe.

Ntugafate ibyo utarabonye nk’ibitariho. Ntugafate ibyo wumvise nk’ibyemejwe. Ntugafate ibyo wemera nk’aho bidashobora kugenzurwa.

Isi iracyafite amabanga menshi, kandi buri munsi ubumenyi bwa muntu buraguka. Icyo uyu munsi tutarasobanukirwa gishobora kuzavumburwa ejo; ariko na none, ibyo twifuza ko ari ukuri ntibihita biba ukuri kubera ko tubyifuza.

Ubwenge ni urufunguzo rw’iterambere. Ariko urufunguzo nyarwo ni ugukomeza kubaza, gushakashaka, kugenzura no kwicisha bugufi imbere y’ukuri.

Dr. Havugimana Alexis –Umushakashatsi, umwarimu n’umwanditsi

1. “Kutabona ikintu si gihamya y’uko kitariho, nk’uko kukibona na byo bidahita biguha uburenganzira bwo kuvuga ko wagisobanukiwe neza. Ubwenge butangirira aho umuntu yemeye ko ibyo azi bifite imipaka.” — Dr. Havugimana Alexis

2. “Ese isi itangira aho amaso yawe agarukira? Oya! Amaso abona agace gato, ibitekerezo bigashakisha kure, naho ubwenge bukigisha umutima kutitiranya ibyo utekereza n’ibyo ushobora kugaragaza.” — Dr. Havugimana Alexis

3. “Ikintu ntikibaho kubera ko ukivuze, kandi ntikibura kubera ko utacyemera. Ukuri ntiguhinduka umugaragu w’ibitekerezo byawe; ahubwo ni ibitekerezo byawe bigomba guhora byiteguye kugenzurwa n’ukuri.” — Dr. Havugimana Alexis

4. “Umuntu w’umunyabwenge si uwemera byose cyangwa uhakana byose; ni uwubaza ibibazo bikwiye, agashaka ibimenyetso bifatika, kandi akemera guhindura igitekerezo igihe ukuri kumweretse indi nzira.” — Dr. Havugimana Alexis

5. “Gushidikanya si ugusenya ukuri; ni ugukingura umuryango kugira ngo ibinyoma bitambuke bijya hanze, naho ukuri kwinjire gufite ibimenyetso bihamye.” — Dr. Havugimana Alexis

6. “Hari igihe umuntu yemera ikinyoma atari uko yakigenzuye, ahubwo ari uko yagisubiwemo kenshi. Gusubiramo amagambo bishobora kuyamenyereza ubwenge, ariko ntibiyahindura ukuri.” — Dr. Havugimana Alexis

7. “Ubwonko bushobora gukunda ibitekerezo bihumuriza umutima kurusha ibitekerezo byerekana ukuri. Ni yo mpamvu gukura mu bwenge bisaba ubutwari bwo kwemera n’ibyo tudashaka kumva.” — Dr. Havugimana Alexis

8. “Hari abantu batinya kubaza ibibazo kuko batinya kugaragara nk’abatazi. Nyamara ikibazo kibajijwe mu kuri gishobora kuba intangiriro y’ubumenyi buruta ibisubizo byinshi byafashwe mu mutwe.” — Dr. Havugimana Alexis

9. “Iyo wemeye ko buri wese utekereza ukundi nawe ari umwanzi wawe, uba warafungiye ubwenge bwawe muri gereza y’ibitekerezo byawe. Gutega amatwi si ukwemera byose; ni uguha ukuri amahirwe yo kwisobanura.” — Dr. Havugimana Alexis

10. “Kwemera ko wibeshye si ugutsindwa mu bitekerezo; ni ugutsinda ubwirasi bwari bwarakubujije kwiga. Umuntu ukosora igitekerezo cye aba ahaye ubwenge bwe uburenganzira bwo gukura.” — Dr. Havugimana Alexis

11. “Mbere yo gusangiza abandi inkuru, banza wibaze uti: Ese nzi inkomoko yayo? Ese hari ibimenyetso biyishyigikira? Ese iyo iza kuba inyuranye n’ibyo nemera, nari kuyemera?” — Dr. Havugimana Alexis

12. “Abantu igihumbi bashobora gusubiramo amakuru amwe, ariko umubare w’abayasubiramo si wo uyahindura gihamya. Ubwenge ntibubara amajwi gusa; busuzuma impamvu ayo majwi agomba kwemerwa.” — Dr. Havugimana Alexis

13. “Ntukavuge ngo ‘ni ukuri kuko nabibonye kuri internet’; ahubwo ibaze uti ‘ni iki kigaragaza ko aya makuru ari ukuri?’ Ikoranabuhanga ryihutisha amakuru, ariko ntiryemeza ko buri makuru arimo ari ukuri.” — Dr. Havugimana Alexis

14. “Igitekerezo kidashobora kwihanganira ikibazo kiba kigifite ibyo kigomba gusobanura. Ntutinye kubaza ku byo wemera; ahubwo tinya kubaho udashaka kumenya impamvu ubyemera.” — Dr. Havugimana Alexis

15. “Ubwenge si ubushobozi bwo gutsinda buri mpaka; ni ubushobozi bwo kumenya igihe impaka zishingiye ku kuri, igihe zishingiye ku marangamutima, n’igihe byombi bisaba ibimenyetso birenze amagambo.” — Dr. Havugimana Alexis

16. “Umuntu ntamenya isi yose mu muco yavukiyemo gusa. Hari ibyo umuco we umwigisha, hari ibyo umuha nk’imipaka, kandi hari ibyo ashobora kwigira ku bandi ataretse agaciro k’inkomoko ye.” — Dr. Havugimana Alexis

17. “Ntugapime ubwenge bw’umuntu ukoresheje igihugu yavukiyemo, ururimi avuga cyangwa imyambaro yambara. Imiterere igaragara ishobora gutandukanya abantu, ariko ntihagije ngo igaragaze ubujyakuzimu bw’ibitekerezo byabo.” — Dr. Havugimana Alexis

18. “Kugera mu bihugu byinshi ntibihita bivuga ko wasobanukiwe n’isi; ushobora kurenga imipaka y’ibihugu ariko nturenge imipaka y’urwikekwe rwawe. Urugendo nyakuri rutangira iyo wemeye kwiga ku bandi.” — Dr. Havugimana Alexis

19. “Buri muryango ufite inkuru zawo, buri muco ufite amateka yawo, kandi buri muntu afite ubunararibonye bwe. Kumva inkuru imwe ukayigira igipimo cy’abantu bose ni ukwibagirwa ko ikiremwamuntu gifite amabara menshi.” — Dr. Havugimana Alexis

20. “Imibereho y’abantu ntisobanurwa n’ibyo tubona inyuma gusa. Inyuma y’imyitwarire hari amateka, inyuma y’imigenzo hari ibisobanuro, kandi inyuma y’ituze hari igihe haba inkuru itarigeze ibona uyumva.” — Dr. Havugimana Alexis

21. “Isi ni igitabo kinini, amaso yawe akaba urupapuro rumwe gusa. Ntukavuge ko igitabo cyose ukizi kubera ko wasomye urwo rupapuro; hindura urugendo, shakisha ibindi bisobanuro, kandi wemere ko hakiri ibyo utaragera aho biri.” — Dr. Havugimana Alexis

22. “Hari ibyo amatwi yumva, umutima ukemera, ubwenge bugashidikanya, n’ibimenyetso bigasobanura. Ntukihutire guha igitekerezo intebe y’ukuri mbere y’uko gicishwa mu nzira yo kugenzurwa.” — Dr. Havugimana Alexis

23. “Ibitekerezo ni nk’inyenyeri: bishobora kumurikira inzira, ariko si buri rumuri rubonesha aho ujya. Ubwenge ni ugutandukanya urumuri rukuyobora n’urukubeshya ko wageze iyo ujya.” — Dr. Havugimana Alexis

24. “Niba utaragera ku nkombe y’inyanja, ntuvuge ko itabaho. Ariko n’iyo wayigeraho, ntukibwire ko umenya ubujyakuzimu bwayo bwose. Kwiga ni urugendo rutarangira kubera ko amayobera y’isi aruta ubunararibonye bw’umuntu umwe.” — Dr. Havugimana Alexis

25. “Hari abantu babaho bashaka ibisubizo gusa, abandi bakabaho bashaka ibibazo bikwiye. Aba mbere bashobora kubona ibyo bemera; aba kabiri bashobora kuvumbura impamvu zituma ibyo bemera bigomba kongera gusuzumwa.” — Dr. Havugimana Alexis

26. “Ntukitiranye ibyo wifuza n’ibibaho, ibyo utinya n’ibizaba, cyangwa ibyo abandi bavuga n’ibyagenzuwe. Iyo amarangamutima yambaye umwambaro w’ukuri, ubwenge bugomba kuyasaba ibimenyetso.” — Dr. Havugimana Alexis

27. “Ubumenyi bugira agaciro iyo bujyana no kwicisha bugufi. Umuntu uzi byinshi ariko akanga gukosorwa ashobora gufungwa n’ubumenyi bwe bwite; naho wemera kwiga ahora afunguye amarembo y’iterambere.” — Dr. Havugimana Alexis

28. “Niba utarabonye ikintu, ushobora kukibaza; niba utaragisobanukirwa, ushobora kugishakashaka. Ariko guhakana utabanje kugenzura no kwemera utabanje gutekereza ni uburyo bubiri bwo guha ubujiji ubuyobozi.” — Dr. Havugimana Alexis

29. “Ubuzima ntibugusaba kumenya buri kintu, ahubwo bugusaba kumenya uko ushaka ukuri, uko wakira ibyo utari uzi, n’uko wirinda guhindura ibyo wemera itegeko rigenga ibitekerezo by’abandi.” — Dr. Havugimana Alexis

30. “Ubwenge ni ukwibaza kurusha kwemera, ariko si ugushidikanya ku bintu byose utagira icyo wemeza. Ni ugushaka ibimenyetso mbere yo gufata umwanzuro, kwemera ibigaragajwe neza, no kugira ubutwari bwo guhindura igitekerezo igihe ukuri kubigusabye.” — Dr. Havugimana Alexis

‘’ Ntukemere ko isi yawe iba nto nk’ibyo wabonye, cyangwa ngo ibitekerezo byawe bibe imfungwa y’ibyo wumvise. Jya ubaza, wige, ugenzure, wumve abandi kandi wemere gukosorwa. Umuntu utekereza neza ntatinya ukuri; atinya gusa gufata ikinyoma akacyita ukuri.’’

Dr. Havugimana Alexis

Scroll to Top