Dr. Havugimana Alexis
1. Ikibazo cy’ubwisanzure mu guhitamo
Umuntu ahora ahura n’amahitamo mu buzima bwe bwa buri munsi. Ahitamo ibyo kurya, aho kuba, abo kugirana na bo umubano, ibyo kwiga, akazi gukora, uko yakoresha amafaranga, uko yakwitwara mu bibazo ndetse n’inzira yanyuramo kugira ngo agere ku ntego ze.
Iyo umuntu afashe icyemezo, akenshi avuga ati: “Ni njye wahisemo.” Ariko se koko iryo hitamo riba ryaturutse kuri we wenyine? Ese umuntu agira ubwisanzure busesuye mu gufata imyanzuro, cyangwa amahitamo ye aba yarateguwe, mu buryo butaziguye, n’amateka y’ubuzima bwe, umuryango yakuriyemo, imibereho ye, uburezi, umuco, ibidukikije ndetse n’ibintu yagiye ahura na byo kuva akiri umwana?
Iki ni ikibazo gikomeye mu bitekerezo bya filozofiya, psychologiya, sociologiya na neuroscience. Gikora ku mizi y’ubusobanuro bw’ubuzima bw’umuntu, ubwisanzure bwe, inshingano ze ndetse n’ubushobozi afite bwo guhindura ejo hazaza.
Ikibazo nyamukuru si ukumenya niba umuntu ahitamo, ahubwo ni ukumenya urugero amahitamo ye aba ari ayigenga, n’urugero aba yarateguriwe n’ibintu byamubanjirije.
2. Ese umuntu ni umuyobozi w’amahitamo ye?
Mu mateka ya filozofiya, ikibazo cy’ubwisanzure bw’umuntu cyagiye giteza impaka hagati y’abatekereza batandukanye.
Hari abemeza ko umuntu afite ubushobozi bwo guhitamo hagati y’inzira zitandukanye, akabazwa inshingano z’ibyemezo yafashe. Abandi bakibaza niba koko umuntu ashobora guhitamo mu bwisanzure, kandi ibyo atekereza, ibyo yifuza n’uko abona isi byose byaragiye byubakwa n’ibyamubayeho mbere.
2.1. Umuntu yirema binyuze mu mahitamo
Umufilozofe Jean-Paul Sartre yashimangiye igitekerezo cy’uko umuntu afite umudendezo wo guhitamo no kwiyubakira ubusobanuro bw’ubuzima bwe.
Mu bitekerezo bye bya existentialism, umuntu ntiyagombye kwihisha inyuma y’amateka ye cyangwa ibihe arimo ngo yirengagize uruhare afite mu gufata imyanzuro.
Ibi ntibivuga ko umuntu ahitamo ibihe avukiramo, umuryango avukamo cyangwa imbogamizi ahura na zo. Ahubwo bivuga ko, nubwo atagenzura ibintu byose bimubaho, ashobora kugira uruhare mu buryo abyitwaramo.
Urugero, umuntu wavukiye mu muryango ukennye ntaba yarahisemo ubukene. Ariko ashobora kugira uruhare mu gushaka ubumenyi, amahirwe n’inzira zimufasha guhindura imibereho ye, bitewe n’ubushobozi n’amahirwe afite.
2.2. Ese buri hitamo rigira impamvu ziribanziriza?
igitekerezo cya filozofiya kivuga ko ibintu bibaho bifitanye isano n’impamvu zabibanjirije.
Dukurikije iki gitekerezo, icyemezo umuntu afata gishobora kuba gifitanye isano n’imiterere y’ubwonko bwe, uburere yahawe, ibyamubayeho, imiterere y’umuryango, umuco ndetse n’ibindi bintu byagiye bimugiraho ingaruka.
Urugero, umuntu ushobora guhitamo kuba umwarimu ashobora kuba yaratewe n’umwarimu wamubereye icyitegererezo akiri muto. Undi agahitamo kwiga ubuvuzi kubera ko yakuze abona abantu bababazwa no kubura ubuvuzi.
Bityo, icyemezo kigaragara nk’ikintu umuntu yatekerejeho uyu munsi gishobora kuba gifite imizi mu mateka ye ya kera.
Icyakora, determinism ntikiri igitekerezo cyemejwe n’abantu bose nk’igisobanuro cya nyuma cy’imyitwarire y’umuntu. Hari impaka zikomeye ku mubano wayo n’ubwisanzure.
2.3. Ubwisanzure bushobora kubana n’impamvu zitubanziriza
Iki gitekerezo gishaka guhuza determinism n’ubwisanzure bw’umuntu.
Abagishyigikira bavuga ko kuba amahitamo yacu afite impamvu n’amateka ayabanjirije bitavuze ko tutigenga.
Umuntu ashobora gufata icyemezo abanje gutekereza, gusuzuma amahitamo, kugereranya ingaruka no guhitamo ibihuye n’indangagaciro ze, nubwo izo ndangagaciro na zo zaba zaragiye zubakwa n’uburere n’ubunararibonye.
Muri iyi myumvire, ubwisanzure ntiburebwa gusa no gukora icyo umuntu ashaka, ahubwo bunarebwa n’ubushobozi bwo gutekereza ku byo ashaka, gusuzuma impamvu zibimutera no guhindura icyerekezo igihe bibaye ngombwa.
3. Amateka y’ubuzima agira uruhare mu mahitamo yacu
igaragaza ko imyitwarire y’umuntu idashobora gusobanurwa n’icyemezo yafashe gusa. Hari ibintu byinshi bigira uruhare mu buryo umuntu atekereza, yiyumva kandi yitwara.
3.1. Uburere bwo mu muryango
Umuryango ni rimwe mu mashuri ya mbere umuntu yigiramo ubuzima.
Umwana akurira mu muryango urangwa n’urukundo, ibiganiro, kwizerana no gushyigikirana ashobora kugira imyumvire itandukanye n’iy’uwakuriye mu muryango urangwa n’amakimbirane, ihohoterwa, kutitabwaho cyangwa guhora acibwa intege.
Ibyo ntibivuze ko abana bakuriye mu miryango imwe bagomba kugira imyitwarire imwe. Ahubwo bigaragaza ko uburere bushobora kugira uruhare mu kubaka imitekerereze, icyizere umuntu agirira abandi ndetse n’uburyo afata imyanzuro.
3.2. Ibyo umuntu yanyuzemo
Ibyabaye mu buzima bishobora guhindura uko umuntu abona isi.
Umuntu wigeze guhemukirwa ashobora kugira ubwoba bwo kongera kwizera abandi. Uwigeze gutsindwa ashobora gutinya kongera kugerageza. Uwigeze kubona amahirwe make ashobora guhitamo inzira yizewe aho gufata ibyago.
Ariko hari n’abandi bahindura ibikomere byabo isoko y’imbaraga, bakabyubakiraho ubuzima bushya.
Ibi byerekana ko amateka y’umuntu ashobora kugira ingaruka ku mahitamo ye, ariko atagomba gufatwa nk’itegeko rimugenera burundu ejo hazaza.
3.3. Ingeso n’imyitwarire
Ingeso ni imyitwarire umuntu asubiramo kenshi kugeza igihe iba igice cy’imibereho ye ya buri munsi.
Umuntu wamenyereye gutekereza mbere yo gufata icyemezo ashobora gukomeza kubikora no mu bihe bikomeye. Umenyereye gukora ibintu mu buryo bwihuse na we ashobora gukomeza gufata imyanzuro atabanje gusuzuma ingaruka zayo.
Icyakora, ingeso zishobora guhinduka binyuze mu myitozo, kwiyumvamo impinduka, kwiga no kwishyiriraho uburyo bushya bwo kwitwara.
4. Sosiyete iduha amahitamo cyangwa ikayatugenera?
Umuntu ntaba mu buzima wenyine. Aba mu muryango, mu muco, mu bukungu, mu nzego z’ubuyobozi no mu mibanire n’abandi.
Ibi byose bishobora kumufungurira imiryango y’amahirwe cyangwa bikamushyiriraho inzitizi.
4.1. Umuco n’indangagaciro
Umuco ugira uruhare mu gusobanura ibintu abantu bafata nk’ibyiza, ibibi, ibyemewe n’ibitemewe.
Urugero, mu mico imwe gushaka akazi ka Leta bishobora gufatwa nk’ikimenyetso cy’umutekano n’icyubahiro. Mu yindi, kwihangira imirimo no gushora imari bishobora gushyirwa imbere.
Umuntu ashobora gutekereza ko yahisemo inzira runaka ku giti cye, nyamara igitekerezo cy’uko iyo nzira ari yo ikwiye cyarubatswe n’umuco yakuriyemo.
4.2. Ubukungu n’amahirwe
Ubukungu ni kimwe mu bintu bigira uruhare rukomeye mu mahitamo y’umuntu.
Umwana ufite amahirwe yo kwiga mu mashuri afite ibikoresho, abarimu n’ikoranabuhanga ashobora kubona inzira nyinshi ugereranyije n’uwiga mu bihe bikomeye.
Umuntu ufite ubushobozi bwo kubona igishoro ashobora guhitamo kwihangira umurimo, mu gihe undi ashobora kwifuza kubikora ariko akabura amafaranga yo gutangiriraho.
Bityo, kuvuga ko abantu bose bafite amahirwe angana yo guhitamo bishobora kwirengagiza itandukaniro ry’ubushobozi n’uburyo amahirwe abageraho.
4.3. Igitutu cy’urungano n’ibitekerezo bya rubanda
Abantu benshi bafata imyanzuro bashingiye ku byo abandi bazababwira cyangwa uko bazabafata.
Hari umuntu uhitamo amasomo adakunda kugira ngo ashimishe ababyeyi. Undi agahitamo gushyingirwa kubera igitutu cy’imiryango. Undi agahitamo kwerekana imibereho adafitiye ubushobozi kubera gushaka kwemerwa n’inshuti cyangwa rubanda.
Ibi bituma umuntu yibaza niba ibyo akora bihuye n’ibyo yifuza koko cyangwa niba ari uburyo bwo guhaza ibyifuzo by’abandi.
5. Ubwonko bugira uruhe ruhare mu gufata imyanzuro?
Neuroscience, ubushakashatsi ku mikorere y’ubwonko n’imyakura, bwagaragaje ko gufata icyemezo ari inzira igoye irimo imikoranire y’ibice bitandukanye by’ubwonko.
Ubwonko bukusanya amakuru, bugereranya ibyabaye mbere, bugatekereza ku ngaruka zishoboka, bugakoresha amarangamutima n’ibitekerezo mu gufata icyemezo.
Ibice by’ubwonko nka prefrontal cortex bigira uruhare mu guteganya, kugenzura imyitwarire no gusuzuma ingaruka z’ibyemezo. Ibindi bice bigira uruhare mu marangamutima, kwibuka no gushaka ibihembo.
Ubushakashatsi buzwi bwa Benjamin Libet mu myaka ya 1980 bwagaragaje ko hari ibikorwa by’ubwonko byabonekaga mbere y’uko abitabiriye ubushakashatsi bavuga ko bumvise ubushake bwo gukora igikorwa runaka.
Ibi byateje impaka ku kibazo cy’uko ubushake buza mbere y’igikorwa cyangwa niba hari ibikorwa by’ubwonko bibanziriza kumva ko umuntu yafashe icyemezo.
Ariko ubushakashatsi bwa Libet ntibwahaye igisubizo cya nyuma ku kibazo cy’ubwisanzure bw’umuntu. Hari impaka ku bisobanuro byabwo, imiterere y’ibikorwa byakoreweho ubushakashatsi ndetse n’uko byakoreshwa mu gusobanura imyanzuro ikomeye yo mu buzima busanzwe.
Bityo, si byo kuvuga ko neuroscience yagaragaje ko umuntu adafite ubwisanzure bwo guhitamo.
6. Ese umuntu ashobora guhindura amateka ye?
Iki ni kimwe mu bibazo by’ingenzi muri iyi nyandiko.
Niba amateka, uburere, umuco, ubukungu n’ibidukikije bigira uruhare mu mahitamo y’umuntu, ese bivuze ko umuntu agomba kuguma uko yari ameze?
Igisubizo ni oya.
Amateka ashobora kugira ingaruka ku muntu, ariko ntabwo buri gihe agena burundu ejo hazaza he.
Umuntu ashobora:
-
Kwiga ibintu bishya bigahindura imyumvire ye.
-
Guhindura inshuti n’ibidukikije bimugiraho ingaruka.
-
Gusesengura imyitwarire ye no kumenya inkomoko yayo.
-
Kureka ingeso zimubuza gutera imbere.
-
Gushaka ubufasha mu gihe ahuye n’ibibazo bikomeye.
-
Kwihangira imirimo no gushaka amahirwe mashya.
-
Kwiyubakira indangagaciro n’intego nshya.
Ibi byerekana ko ubuzima bw’umuntu butagizwe n’amateka gusa, ahubwo bunubakwa n’ubushobozi bwo kwiga, kwisuzuma no guhinduka.
7. Uruhare rw’uburezi mu kubaka ubwisanzure bwo guhitamo
Uburezi ntibukwiye kugarukira ku guha umuntu ubumenyi bwo kubona akazi gusa. Bugomba no kumufasha gutekereza yigenga, gusuzuma amakuru, kubaza ibibazo no gufata imyanzuro ishingiye ku bimenyetso.
Umuntu wize gutekereza anenga ashobora kwibaza ati:
-
Ese iki cyemezo ngiye gufata gishingiye ku bumenyi cyangwa ku marangamutima?
-
Ese ndagikora kubera ko ari cyo nshaka cyangwa kubera igitutu cy’abandi?
-
Ese hari andi mahitamo ntarasuzuma?
-
Ni izihe ngaruka z’iki cyemezo mu gihe kizaza?
-
Ese ibyo nemera uyu munsi bifite ishingiro cyangwa ni ibintu narazwe n’ibidukikije nakuriyemo?
Ibi ni ingenzi mu iterambere ry’umuntu n’iry’igihugu, kuko sosiyete igizwe n’abantu bashobora gutekereza no gufata imyanzuro ifite ishingiro iba ifite ubushobozi bwo guhanga udushya no gukemura ibibazo.
8. Ese amateka ye yamubera urwitwazo?
Hari ikindi kibazo gikomeye gikurikiraho: niba imyitwarire y’umuntu igira inkomoko mu mateka ye no mu bidukikije, ese ashobora kudahanirwa amakosa yakoze?
Iki kibazo kigomba kurebwaho mu buryo bwitondewe.
Kumenya impamvu zatumye umuntu yitwara nabi bishobora kudufasha kumva ikibazo no gushaka uburyo bwo kugikemura. Ariko kumva impamvu si kimwe no kwemeza imyitwarire.
Urugero, umuntu wakuriye mu muryango urimo urugomo ashobora kuba yaragize ingorane mu kwiga gukemura amakimbirane. Ibyo bishobora gusobanura zimwe mu ngorane ahura na zo, ariko ntibihita biha uburenganzira bwo guhohotera abandi.
Ni ngombwa rero gutandukanya ibintu bitatu:
-
Impamvu: Ni iki cyagize uruhare mu gutuma umuntu akora igikorwa runaka?
-
Ubushobozi: Ese yari afite ubushobozi bwo gusuzuma no guhitamo ukundi?
-
Inshingano: Ni uruhe ruhare agomba kubazwa ku ngaruka z’igikorwa yakoze?
Mu nzego z’amategeko, inshingano z’umuntu zisuzumwa hashingiwe ku mategeko, ibimenyetso n’imiterere y’icyaha cyangwa igikorwa. Mu rwego rwa filozofiya na psychologiya, na ho ubushobozi bwo kwifata no kumva ingaruka bigira uruhare mu isesengura ry’inshingano.
9. Icyerekezo cy’iterambere: Kubaka ibidukikije bifasha abantu guhitamo neza
Niba amahitamo y’umuntu agira aho ahurira n’ibidukikije, iterambere ntirikwiye kwibanda ku guhindura umuntu gusa, ahubwo rikwiye no guhindura ibimukikije.
Leta, imiryango, amashuri, ibigo byigenga n’abafatanyabikorwa b’iterambere bafite uruhare mu kubaka uburyo butuma abantu babona amahirwe yo guhitamo no kwiteza imbere.
Ibi bishobora gukorwa binyuze muri:
-
Guteza imbere uburezi bufite ireme.
-
Kongera amahirwe y’akazi n’ibikorwa byo kwihangira imirimo.
-
Guteza imbere uburinganire mu kubona amahirwe.
-
Kurwanya ubukene n’ivangura.
-
Guteza imbere ubuzima bwo mu mutwe n’imibereho myiza.
-
Gushimangira umuryango n’imiryango ifasha urubyiruko.
-
Guteza imbere uburere bushingiye ku ndangagaciro, uburenganzira n’inshingano.
Ibi bigaragaza ko ubwisanzure bwo guhitamo budakwiye kureberwa ku muntu ku giti cye gusa, ahubwo bugomba no kureberwa ku mahirwe n’imiterere ya sosiyete abamo.
10. Ese amahitamo yacu ni ayacu koko?
Iyo dushyize hamwe ibitekerezo bya filozofiya, psychologiya, sociologiya na neuroscience, tubona ko amahitamo y’umuntu ari umusaruro w’imikoranire y’impamvu nyinshi.
Umuntu ntabwo ahitamo aho avukira, ababyeyi, umuryango, umuco cyangwa ibihe by’amateka asangamo isi. Ntabwo anahitamo ibintu byose azahura na byo mu buzima.
Ariko kandi, umuntu si igikoresho gusa cy’ibyamubayeho. Afite ubushobozi bwo kwiga, gusuzuma, kwibaza, guhindura imyitwarire no gushaka inzira nshya.
Ni yo mpamvu gukabya kuvuga ko umuntu afite ubwisanzure busesuye bishobora kwirengagiza imbogamizi z’ubuzima. Ku rundi ruhande, kuvuga ko umuntu agengwa burundu n’amateka ye bishobora gutesha agaciro ubushobozi bwe bwo guhinduka.
Igitekerezo cyumvikana kurushaho ni uko ubwisanzure bw’umuntu bubaho mu miterere y’ubuzima runaka. Umuntu ashobora kugira amahitamo, ariko umubare w’ayo mahitamo n’ubushobozi bwo kuyageraho bishobora guterwa n’ibidukikije n’amahirwe afite.
11. Umwanzuro
Ese amahitamo yacu ni ayacu koko, cyangwa aterwa n’amateka yacu, ibidukikije n’impamvu zitubanziriza?
Iki kibazo ntigifite igisubizo cyoroshye cyangwa kimwe cyemeranywaho n’ibitekerezo byose bya siyansi na filozofiya.
Icyakora, biragaragara ko amahitamo y’umuntu atavuka mu busa. Agira inkomoko mu mateka, uburere, ubukungu, umuco, amarangamutima, imiterere y’ubwonko n’imibanire ye n’abandi.
Ariko ibyo ntibivuze ko ejo hazaza h’umuntu handitswe burundu n’ibyabaye ejo hashize.
Umuntu ashobora kuba yaravutse mu bukene ariko akagira uruhare mu gushaka inzira zo kubuhunga. Ashobora kuba yarakuriye mu bidukikije bitamufashaga ariko akiga kubaka ubuzima butandukanye n’ubwo yakuriyemo.
Icy’ingenzi ni ukumenya inkomoko y’ibitekerezo byacu, gusuzuma impamvu zituyobora no kumenya aho ubushobozi bwacu bwo guhitamo bugarukira.
Ubwisanzure nyakuri ntibushobora gusobanurwa gusa n’uko umuntu ashobora gukora icyo ashaka, ahubwo bugomba no kureberwa ku bushobozi afite bwo kumenya impamvu zituma agishaka, gusuzuma izo mpamvu no gufata icyemezo abizi neza.
Ahari ikibazo dukwiye kwibaza si ukumenya gusa niba ari twe duhitamo, ahubwo ni ukumenya niba twarigeze dusuzuma inkomoko y’ibyo twita amahitamo yacu.
12. Ibibazo by’ubushakashatsi n’ibiganiro mpaka
Iyi nyandiko itanga ibibazo byakomeza gusesengurwa mu bushakashatsi no mu biganiro bya kaminuza:
-
Ese umuntu ashobora kugira ubwisanzure busesuye mu gihe imibereho ye igenwa n’ibintu atagenzura?
-
Ni uruhe ruhare umuryango ugira mu kubaka ubushobozi bw’umuntu bwo gufata imyanzuro?
-
Ese ubukene bushobora kugabanya ubwisanzure bw’umuntu mu guhitamo?
-
Ese umuntu ashobora guhindura imyitwarire ye atahinduye ibidukikije abamo?
-
Ni gute uburezi bwubaka ubushobozi bwo gufata imyanzuro yigenga?
-
Ese umuntu akwiye kubazwa inshingano zingana ku byemezo yafashe mu gihe abantu badafite amahirwe angana?
-
Ni hehe ubwisanzure bw’umuntu burangirira, inshingano ze zigatangirira?
13. References / Bibliography
-
Bandura, A. (1986). Social Foundations of Thought and Action: A Social Cognitive Theory. Prentice-Hall.
-
Bourdieu, P. (1977). Outline of a Theory of Practice. Cambridge University Press.
-
Deci, E. L., & Ryan, R. M. (2000). The “What” and “Why” of Goal Pursuits: Human Needs and the Self-Determination of Behavior. Psychological Inquiry, 11(4), 227–268.
-
Libet, B. (1985). Unconscious Cerebral Initiative and the Role of Conscious Will in Voluntary Action. Behavioral and Brain Sciences, 8(4), 529–566.
-
Sartre, J.-P. (1946). Existentialism Is a Humanism.
-
Skinner, B. F. (1971). Beyond Freedom and Dignity. Alfred A. Knopf.
-
Vygotsky, L. S. (1978). Mind in Society: The Development of Higher Psychological Processes. Harvard University Press.
-
Wood, W., & Rünger, D. (2016). Psychology of Habit. Annual Review of Psychology, 67, 289–314.
“Umuntu ntahitamo aho amateka ye atangirira, ariko ashobora kugira uruhare mu guhitamo icyerekezo azayajyanamo. Ibyahise bishobora gusobanura uwo turi we, ariko ntibigomba buri gihe kutwambura ubushobozi bwo guhitamo uwo dushaka kuzaba we.”
— Dr. Havugimana Alexis
- “Umuntu ashobora guhitamo inzira anyuramo, ariko si buri gihe aba yarahisemo aho urugendo rwe rutangirira.”
— Dr. Havugimana Alexis - “Ubwisanzure si ugukora ibyo ushaka byose, ahubwo ni ukumenya impamvu zituma ushaka kubikora.”
— Dr. Havugimana Alexis - “Hari amahitamo twita ayacu, ariko imizi yayo ikaba iri mu bitekerezo twarazwe n’ibidukikije twakuriyemo.”
— Dr. Havugimana Alexis - “Guhitamo si ugufata icyemezo gusa; ni no kugira ubushobozi bwo gusuzuma icyakujyanye kuri icyo cyemezo.”
— Dr. Havugimana Alexis - “Umuntu utajya yibaza inkomoko y’ibyifuzo bye ashobora kumara ubuzima bwe asohoza ibyifuzo by’abandi.”
— Dr. Havugimana Alexis - “Ubwisanzure butangirira mu mutwe, igihe umuntu atangiye kubaza ibibazo ku byo yari asanzwe afata nk’ukuri.”
— Dr. Havugimana Alexis - “Ntabwo guhitamo inzira nyinshi ari byo bigaragaza ubwisanzure; ni ubushobozi bwo guhitamo neza mu nzira zihari.”
— Dr. Havugimana Alexis - “Umuntu ashobora kuba afite uburenganzira bwo guhitamo, ariko adafite ubushobozi bwo kugera ku mahitamo yose.”
— Dr. Havugimana Alexis - “Amateka y’umuntu ashobora gusobanura imyitwarire ye, ariko ntakwiye kuba igihano kimubuza guhinduka.”
— Dr. Havugimana Alexis - “Ibidukikije umuntu akuriramo bishobora kumwigisha uko abaho, ariko ubumenyi bushya bushobora kumwigisha uko yahindura ubuzima.”
— Dr. Havugimana Alexis - “Ntituhitamo umuryango tuvukamo, ariko dushobora kugira uruhare mu kubaka umuryango w’ejo hazaza.”
— Dr. Havugimana Alexis - “Umwana ntiyihitiramo uburere ahabwa, ariko uburere ahabwa bushobora kugira uruhare mu byo azahitamo amaze gukura.”
— Dr. Havugimana Alexis - “Hari abantu batsindwa n’ibikomere by’amateka yabo, abandi bakabihindura amasomo abubakira ejo hazaza.”
— Dr. Havugimana Alexis - “Ibidukikije bishobora kugabanya amahitamo y’umuntu, ariko ubumenyi bushobora kumufungurira andi mahirwe.”
— Dr. Havugimana Alexis - “Ntukihutire gucira umuntu urubanza utaramenya urugendo rw’amateka ye n’imbogamizi yanyuzemo.”
— Dr. Havugimana Alexis - “Umuntu ashobora kuba umusaruro w’aho yakuriye, ariko ntibivuze ko agomba gukomeza kuba imfungwa yaho.”
— Dr. Havugimana Alexis - “Ibyo umuntu yanyuzemo bishobora guhindura uko abona isi, ariko ntibigomba kumubuza kongera kuyireba mu bundi buryo.”
— Dr. Havugimana Alexis - “Hari igihe amarangamutima afata icyemezo mbere y’uko ubwenge bubona umwanya wo kugisesengura.”
— Dr. Havugimana Alexis - “Ingeso ni amahitamo asubirwamo kenshi, kugeza igihe umuntu atakiyibaza impamvu ayakora.”
— Dr. Havugimana Alexis - “Umuntu utagenzura ibitekerezo bye ashobora kugengwa n’ibitekerezo atigeze agira umwanya wo gusuzuma.”
— Dr. Havugimana Alexis - “Guhindura ubuzima bitangirira ku kwemera ko uburyo wari usanzwe utekereza bushobora kuba butari bwo bwonyine.”
— Dr. Havugimana Alexis - “Ntabwo buri cyifuzo kiba ari icyemezo cy’ubwenge; hari ibyo umutima ushaka ariko ejo hazaza hakazabyishyura.”
— Dr. Havugimana Alexis - “Ubwenge ntibupimirwa ku bwinshi bw’amahitamo umuntu afite, ahubwo bupimirwa no ku bushobozi bwo gusuzuma ingaruka zayo.”
— Dr. Havugimana Alexis - “Sosiyete idaha abantu amahirwe angana ntikwiye gutangazwa n’uko batagera ku musaruro ungana.”
— Dr. Havugimana Alexis - “Ntushobora gusaba umuntu kwihitiramo ejo hazaza he mu gihe wamufungiye imiryango y’amahirwe.”
— Dr. Havugimana Alexis - “Kumva impamvu umuntu yakoze ikosa si ukwemera iryo kosa; ni intambwe yo kumenya uko ryakumirwa.”
— Dr. Havugimana Alexis - “Iterambere nyakuri ntirihindura gusa imyitwarire y’umuntu, rihindura n’ibidukikije bituma iyo myitwarire ikomeza.”
— Dr. Havugimana Alexis - “Uburezi bufite ireme ntibwigisha umuntu gusubiramo ibyo abandi batekereza gusa; bumwigisha no kubaza impamvu babyemera.”
— Dr. Havugimana Alexis - “Umuntu ufite ubwenge bwo kwibaza ku mateka ye aba atangiye urugendo rwo kutayoborwa na yo buhumyi.”
— Dr. Havugimana Alexis - “Ibyahise bishobora kuba inkomoko y’uko turi bo, ibidukikije bikagira uruhare mu byo duhitamo, ariko ubushobozi bwo kwiga no guhinduka bukadufasha kubaka uwo tuzaba we.”
— Dr. Havugimana Alexis
“Ntiduhitamo amateka aturemamo, ntitugenzura ibidukikije byose bidukikije, ariko dufite inshingano zo gusuzuma amahitamo yacu no kugira uruhare mu kubaka ejo hazaza.”
— Dr. Havugimana Alexis
