Ese isi n’ibiyirimo bifite impamvu yabyo, cyangwa kubaho kwabyo ni ukuri kudakeneye indi mpamvu ibisobanura?

Dr. Havugimana Alexis

Ikibazo cy’impamvu y’ibiriho ni kimwe mu bibazo by’ishingiro muri filozofiya, kuko kidashaka kumenya gusa uko ibintu bibaho, ahubwo gishaka kumenya impamvu hariho ikintu icyo ari cyo cyose aho kuba nta kintu na kimwe kiriho. Isi, isanzure, igihe, umwanya, ibintu bifatika, ibinyabuzima n’ubwenge bw’umuntu ni bimwe mu byo dufata nk’ukuri kw’ibiriho. Ariko kuba tubibona cyangwa tukabimenya ntibihita bisobanura impamvu bibaho. Ese buri kintu gifite impamvu yacyo? Ese isanzure na ryo rigomba kugira impamvu irirenze ryo? Ese hari ikintu kibaho ku buryo kidashobora kutabaho, cyangwa kubaho ubwabyo ni ukuri kudasaba indi mpamvu?

Iyi nyandiko isesengura ibyo bibazo ishingiye ku bitekerezo bya metafizika, ihame ry’impamvu ihagije, igitekerezo cy’uruhererekane rw’impamvu, igitekerezo cy’ikintu cya ngombwa kibaho, imyemerere ishingiye ku Mana, ibitekerezo by’abemera ko isanzure rishobora kuba rihari nta mpamvu irenze ryo, ndetse n’uruhare rwa siyansi mu gusobanura ibiriho. Igaragaza itandukaniro riri hagati yo gusobanura uko ikintu kibaho, icyatumye kibaho n’impamvu kubaho kwacyo ari ukuri. Umwanzuro w’isesengura ni uko ikibazo cy’impamvu y’ibiriho kiguma gifunguye: ibisobanuro bitandukanye birahari, ariko nta gisubizo kimwe cyemejwe na bose gisoza impaka zacyo.

Amagambo y’ingenzi: Kubaho, impamvu, isanzure, ubusa, metafizika, Imana, ukuri kw’ibiriho, impamvu ihagije, siyansi, ubwenge bwa muntu.

1. Intangiriro: ikibazo kiri inyuma y’ibindi bibazo byose

Umuntu amaze kuvuka, atangira kubaho mu isi asangamo ibintu byinshi atigeze ategura: izuba rirasa, imvura ikagwa, ibimera bigakura, ibinyabuzima bikororoka, igihe kigashira, abantu bakavuka, bagakura, bagasaza kandi bagapfa. Buhoro buhoro, umuntu agira ubushobozi bwo kubaza impamvu ibyo byose bibaho.

Umuhinzi ashobora kwibaza impamvu imyaka ye itameze neza. Umuganga ashobora kwibaza impamvu umurwayi yarwaye. Umuhanga mu bumenyi bw’ikirere ashobora kwibaza uko inyenyeri zibaho n’uko isanzure ryagiye rihinduka. Umufilozofe we ashobora kujya kure y’ibyo bibazo, akibaza ati: Kuki hariho isi ishobora kugira imyaka, indwara, inyenyeri n’abantu, aho kuba nta kintu na kimwe kiriho?

Iki kibazo gitandukaniye he n’ibindi?

Ibibazo byinshi bya siyansi bishakira ibisobanuro mu bindi bintu biriho. Iyo tubajije impamvu umugezi wuzura, dushobora gusuzuma imvura, imiterere y’ubutaka n’amazi ava ahandi. Ariko iyo tubajije impamvu hariho amazi, ubutaka, amategeko ya kamere n’isanzure bishobora gutuma umugezi ubaho, tuba dutangiye kugera ku kibazo cy’ishingiro ry’ibiriho.

Ikibazo ntikikiri icyo kumenya uko ibintu biriho bikorana. Ni icyo kumenya impamvu hariho ibintu bishobora gukorana na gato.

Mu yandi magambo, ntitubaza gusa tuti “Isi ikora ite?” Ahubwo tubaza tuti “Kuki isi iriho kugira ngo ibe ishobora gukora?”

Iyi ni imwe mu nzira filozofiya ikoresha mu gusuzuma ibiriho. Yitwa metafizika , ishami rya filozofiya ryiga imiterere y’ibiriho, ukuri kwabyo, ibishoboka n’ibigomba kuba ukuri kugira ngo ibindi bibeho.

Kwamamaza ikibazo nk’iki ntibisobanura ko dufite igisubizo cyacyo. Ahubwo ni ukwemera ko hari ibibazo ubwenge bw’umuntu bushobora kubaza nubwo ibisubizo byabyo bitaba byoroshye kubona.

2. Gusobanura ikibazo nyamukuru: impamvu yo kubaho ni iki?

Mbere yo gushaka igisubizo, ni ngombwa gusobanura icyo tuvuga iyo tubajije impamvu ikintu kibaho. Ijambo impamvu rishobora kugira ibisobanuro bitandukanye, kandi kubivanga bishobora gutuma tugera ku myanzuro idafite ishingiro rikomeye.

2.1. Impamvu itera ikintu kubaho

Iyi ni impamvu ituma ikintu kibaho cyangwa igikorwa runaka kiba. Urugero, ubushyuhe bushobora gutuma urubura rushonga, imbaraga zikagira uruhare mu kugenda kw’ikintu, naho ibikorwa by’abantu bikagira uruhare mu guhindura imibereho yabo.

Iyo tubajije impamvu ikintu cyabaye, dushaka kumenya ibyabanje kukibaho cyangwa uburyo cyatewe n’ibindi.

Ariko hari ikibazo gikomeye: niba ikintu kimwe cyatewe n’ikindi, na cyo kigatewe n’ikindi, ese uruhererekane rw’impamvu rugera ku ntangiriro, cyangwa rushobora gukomeza rudashira?

Ndetse n’iyo twamenya impamvu zose ziri hafi y’ikintu, ntibihita bisobanura impamvu uruhererekane rw’ibintu ruriho na gato.

Iki ni ikibazo gikomeye muri filozofiya kuko kidusaba gutekereza ku nkomoko y’ibintu byose, ku miterere y’ukuri no ku cyo bisobanura kuvuga ko ikintu kibaho kubera ko hari ikindi cyatumye kibaho.

Reka tugisesengure mu buryo butandukanye.

1. Uruhererekane rw’impamvu rusobanura iki?

Tekereza ku rugero rworoshye:

A: Igiti kiraguye

B: Umuyaga wagihushye

C: Umuvuduko w’ikirere watumye habaho uwo muyaga

D: Imiterere y’ikirere n’izuba bifitanye isano

Urugero rugamije kugaragaza uko impamvu imwe ishobora gusobanurwa hakoreshejwe indi mpamvu. Ntabwo rugaragaza uruhererekane rwuzuye rw’impamvu zitera umuyaga.

Iyo tumenye icyatumye ikintu kibaho, dushobora kubaza ikindi kibazo: None se icyatumye iyo mpamvu ibaho cyo cyatewe n’iki?

Bityo, igisubizo kimwe gishobora kubyara ikindi kibazo. Uruhererekane rukagenda rusubira inyuma, rugana ku byabaye mbere.

Ariko aha ni ho ikibazo cya filozofiya gitangirira: Ese kugira ngo dusobanure ikintu cyose, tugomba kugira impamvu ya mbere?

2. Ibitekerezo bitatu bishoboka

Igitekerezo cya mbere: Uruhererekane rufite intangiriro

Dukeka ko hari impamvu ya mbere itatewe n’indi mpamvu iyibanziriza. Iyo mpamvu yaba ari yo ishingiro ry’ibindi byose. Ariko tugomba kubaza niba iyo mpamvu ibaho koko, uko yaba imeze, n’impamvu twavuga ko itagomba na yo kugira iyayiteye.

Igitekerezo cya kabiri: Uruhererekane ntirugira intangiriro

Buri mpamvu igira iyayibanziriza, kandi nta mpamvu ya mbere ibaho. Ibi byitwa infinite regress cyangwa uruhererekane rutagira iherezo. Birashoboka kubutekerezaho, ariko ikibazo gisigara ari ukumenya niba uruhererekane rutagira intangiriro rushobora gusobanura impamvu ikintu runaka kibaho muri rusange.

Igitekerezo cya gatatu: Uruhererekane rushobora kuba uruziga

Ahubwo impamvu zishobora kuba zifitanye isano mu buryo bw’uruziga: A igatera B, B igatera C, na C ikagira uruhare mu kugarura A. Icyakora, kuba ibintu bifitanye isano mu ruziga ntibihita bisobanura inkomoko ya nyuma y’urwo ruziga.

3. Ese buri kintu kigomba kugira impamvu?

Aha ni ho dukwiye gutandukanya ibibazo bibiri:

• Impamvu ituma ikintu kibaho: Ni iki cyatumye iki giti kigwa?

• Impamvu ituma ikintu kibaho muri rusange: Kuki hariho isi n’ibintu biyigize, aho kutagira ikintu na kimwe kibaho?

Ikibazo cya mbere gishobora gusubizwa na siyansi. Icya kabiri kireba cyane metafizika na filozofiya.

Hari abahanga mu bya filozofiya bemera ihame rizwi nka Principle of Sufficient Reason (Ihame ry’impamvu ihagije), rivuga ko buri kintu kiriho cyangwa buri kuri kugomba kugira impamvu ihagije isobanura impamvu kibaho cyangwa ari ukuri. Umwe mu barishyigikiye cyane ni Gottfried Wilhelm Leibniz, wavuze ko nta kuri cyangwa ikintu kibaho kidafite impamvu ihagije yo gusobanura uko kiri. Iri hame rigaragara mu bitekerezo bye kuri metafiziki no ku kibazo cy’impamvu y’uko ibintu bibaho (Leibniz, 1714/1989; Rutherford, 1995).

Ku rundi ruhande, hari abahanga bagaragaje ko ihame ry’impamvu ridashobora gufatwa nk’ukuri kudashidikanywaho mu bihe byose. David Hume, mu gitabo An Enquiry Concerning Human Understanding, yasuzumye niba dushobora kugaragaza mu buryo budashidikanywaho ko buri kintu gitangiye kubaho kigomba kugira impamvu. Yagaragaje ko tudakwiye gufata iryo hame nk’ukuri kwigaragaza ubwako cyangwa kwemejwe n’ubwenge gusa, tutabanje gusuzuma ibimenyetso n’ubunararibonye (Hume, 1748, Section IV).

Ntidushobora kwemeza ko buri kintu kigomba kugira impamvu ibanziriza ikindi tutabanje gusobanura impamvu iryo hame ari ukuri.

Na none, Immanuel Kant yasesenguye uruhare ry’ihame ry’impamvu mu buryo abantu basobanukirwamo n’ibibera mu isi. Ku bwe, ihame ry’impamvu ni ingenzi mu gutunganya no gusobanukirwa n’ibintu tubonera mu bunararibonye; ariko ibyo ntibihita biduha uburenganzira bwo kurikoresha mu buryo bumwe ku bintu byose, cyane cyane ku bibazo birenze imbibi z’ubunararibonye bwacu (Kant, 1781/1787).

Bityo, impaka z’ingenzi muri filozofiya ntizireba gusa niba buri kintu gifite impamvu, ahubwo zireba niba buri kintu kigomba kugira impamvu, niba hari ibintu bishobora kubaho bidafite indi mpamvu ibibanziriza, cyangwa niba ubushobozi bwacu bwo kumenya impamvu bufite imbibi.

4. Ese Imana yaba ari yo ntangiriro y’impamvu zose?

Iki ni ikibazo gisanzwe mu mpaka zerekeye Imana.

Mu bitekerezo bimwe by’iyobokamana na filozofiya, Imana ifatwa nk’ikiremwa kibaho ku bwacyo, kidakeneye undi ugitera kubaho, kandi kikaba ishingiro ry’ibindi byose.

Ariko hari ikibazo gikomeye gikurikiraho:

Niba Buri Kintu Kigomba Kugira Icyatumye Kibaho, Kuki Imana Yaba Idakeneye Icyayiteye?

Iki ni kimwe mu bibazo bikomeye muri filozofiya y’idini na metafizika. Gikora ku kibazo cy’inkomoko y’ibintu byose, ku miterere y’Imana, no ku ihame rivuga ko ikintu cyose kigomba kugira impamvu ituma kibaho.

Ikibazo nyamukuru ni iki: Ese kuvuga ko Imana idakeneye impamvu iyibanziriza ni igitekerezo gifite ishingiro, cyangwa ni uburyo bwo guhagarika uruhererekane rw’ibibazo aho abantu batagishaka gukomeza kubaza?

1.  Imana ntiyatangiye kubaho

Umufilozofe Thomas Aquinas (1225–1274), mu gitabo cye Summa Theologiae, cyane cyane mu gice cya mbere, ikibazo cya 2, ingingo ya 3, atanga ibitekerezo byifashishwa mu mpaka zerekeye kubaho kw’Imana. Mu nzira ze zo gutekereza, ashingira ku mpamvu, ku bintu bishingira ku bindi, no ku gitekerezo cy’uko hagomba kubaho ishingiro ridashingira ku kindi.

Muri iyi nyigisho, Imana ntifatwa nk’ikintu cyigeze kubaho nyuma yo kutabaho. Ahubwo ifatwa nk’ukuri kw’ibanze, kudashingiye ku kindi kugira ngo kuboneke.

Dushobora kubigaragaza dutya:

• Umwana abaho bitewe n’ababyeyi.

• Igiti gikura bitewe n’imbuto, amazi, ubutaka n’ibindi.

• Ibintu byinshi biriho bishingira ku bindi kugira ngo biboneke.

• Imana, muri iyi nyigisho, ifatwa nk’itariho bitewe n’undi, ahubwo ikaba ishingiro ry’uko ibindi bishobora kubaho.

Aquinas asobanura Imana nk’ifite kubaho kwayo muri yo ubwayo, igitekerezo kizwi nka ipsum esse subsistens — kubaho ubwabyo kutagushingiye ku kindi (Aquinas, Summa Theologiae, I, q. 3, a. 4).

Ariko tugomba kwibuka ko ibi ari ibitekerezo bya filozofiya na tewolojiya, atari ibintu byamaze kwemezwa na siyansi.

2. Ese ntibyaba ari ukwivuguruza?

Aha ni ho ikibazo gikomera.

Dufate ko tuvuga tuti: “Buri kintu gifite icyatumye kibaho.”

Hanyuma tukavuga tuti: “Imana nta cyayiteye.”

Ibyo byaba bisa n’ibivuguruzanya, keretse dusobanuye neza ihame rya mbere.

Hari uburyo bubiri bwo kubireba.

Uburyo bwa mbere: Niba koko buri kintu cyose kigomba kugira icyakibanjirije, Imana na yo yagombye kugira icyayiteye. Icyo gihe, umuntu yakongera kubaza icyateye icyayiteye Imana, uruhererekane rugakomeza.

Uburyo bwa kabiri: Ahubwo ntituvuge ko buri kintu kigomba kugira impamvu. Tuvuge ko ibintu bitangira kubaho cyangwa ibintu bishingiye ku bindi ari byo bisaba impamvu. Imana na yo igafatwa nk’itigeze itangira kubaho kandi itagengwa n’ikindi.

Uburyo bwa kabiri ni bwo bujyanye n’impaka za Aquinas. Mu Summa Theologiae (I, q. 2, a. 3), ntiyemeza ko buri kintu cyose, nta kurobanura, kigomba kuba cyaratewe n’ikindi. Ahubwo asuzuma ibishingira ku zindi mpamvu n’impamvu zidashobora gusobanurwa nk’izikurikirana gusa zitagira ishingiro.

Icyakora, ibyo ntibihita bisubiza ikibazo cy’uko Imana ibaho koko. Bisobanura gusa uko abayemera basobanura imiterere yayo.

3. Ese dushobora kwemera ko hari ikintu kidafite impamvu?

Yego, ibyo ni kimwe mu bibazo abafilozofe batumvikanaho.

A. Ihame ry’impamvu ihagije

Umufilozofe Gottfried Wilhelm Leibniz (1646–1716) yashyigikiye ihame ry’impamvu ihagije, rizwi mu Cyongereza nka Principle of Sufficient Reason. Mu gitabo cye Monadology (1714), ingingo ya 32 na 36, asobanura ko nta kintu kibaho cyangwa ukuri kuba gutyo gusa bidafite impamvu ihagije isobanura impamvu ari ko biri aho kuba ukundi.

Ibi bitera ikibazo gikomeye: niba ibintu biri mu isanzure bisaba ibisobanuro, ese isanzure ryose na ryo ntirikeneye ibisobanuro?

Leibniz yifashishije iki kibazo mu mpaka ze zerekeye Imana nk’impamvu ya nyuma isobanura kubaho kw’ibintu byose (Leibniz, Monadology, §§32, 36–38).

B. Uruhererekane rutagira intangiriro

Hari abafilozofe bemera ko bishoboka ko buri mpamvu ifite iyayibanziriza, ariko nta mpamvu ya mbere ibaho. Ibi byitwa infinite regress.

Ikibazo ni ukumenya niba uruhererekane nk’urwo rushobora gutanga ibisobanuro bihagije by’uko ibintu byose bihari.

Nubwo twaba dusobanuriwe buri kintu n’ikindi, dushobora gukomeza kubaza impamvu uruhererekane rwose rubaho.

C. Ukuri kw’ibanze kutagira indi mpamvu

Hari n’igitekerezo cy’uko ibintu bimwe bishobora kubaho gusa, bidafite indi mpamvu ibibanziriza. Muri filozofiya, ibi bishobora gusobanurwa nk’ukuri kw’ibanze.

Umuntu ashobora kubaza niba Imana ari yo kuri kw’ibanze, cyangwa niba isanzure ubwaryo rishobora kuba ari ko rimeze.

Ibi bitwereka ko ikibazo kitagarukira ku kuba Imana yaba ifite impamvu cyangwa itayifite. Kireba n’ihame dukoresha kugira ngo dusobanure ukuri.

4. Kuki Imana itaba ikintu gisanzwe kiri mu ruhererekane?

Abemera Imana nk’impamvu ya mbere bavuga ko Imana itagomba gufatwa nk’ikindi kintu kiri mu isanzure, nk’inyenyeri, umuntu cyangwa umubumbe.

Aquinas atandukanya ikintu gifite kubaho kwacyo bitewe n’ikindi n’icyo kubaho kwacyo kutagushingiye ku kindi. Ibi bifitanye isano n’igitekerezo cye cy’uko Imana ari ishingiro ry’ukubaho kw’ibindi bintu (Aquinas, Summa Theologiae, I, q. 3, a. 4).

Ariko abatarabyemera bashobora gusubiza bati: “Kuki tutakwemera ko isanzure ubwaryo, cyangwa amategeko y’ibanze agenga ukuri, ari byo bidakeneye indi mpamvu?”

Ibi ni ingenzi kuko niba wemera ko hari ikintu gishobora kubaho kidatewe n’ikindi, uba ugomba gusobanura impamvu wahisemo Imana aho guhitamo isanzure cyangwa ukundi kuri kw’ibanze.

Icyo ni kimwe mu bibazo bikomeye by’iyi mpaka.

5. Ese Imana ishobora kuba yariremye ubwayo?

Iyo tuvuga kwirema mu buryo busanzwe, duhura n’ikibazo cy’uko ikintu cyagombye kubanza kubaho kugira ngo gishobore kwirema.

Niba Imana yariremye ubwayo, yagombaga kuba iriho mbere y’uko ibaho. Ibyo biravuguruzanya.

Ni yo mpamvu abafilozofe benshi bemera Imana batavuga ko Imana yiremye. Bavuga ko itaremwe kandi ko itigeze itangira kubaho.

Icyakora, ni ngombwa gutandukanya igitekerezo cy’ikintu gishobora kubaho kidatewe n’ikindi n’ibimenyetso byerekana ko icyo kintu kibaho koko.

6.  Ese Imana idakeneye impamvu ni igisubizo cyangwa ni ikibazo gishya?

Dushobora kugera ku myanzuro itatu:

• Niba buri kintu cyose gisaba impamvu, Imana na yo yakenera impamvu iyibanziriza.

• Niba hari ikintu gishobora kubaho kidakeneye impamvu, dushobora kugitekerezaho nk’Imana, isanzure, cyangwa ukundi kuri kw’ibanze.

• Niba tutaramenya niba buri kintu kigomba kugira impamvu, ntidushobora gukoresha iryo hame twemeza ko Imana igomba kubaho cyangwa ko itabaho.

Igisubizo gikomeye si ukuvuga gusa ngo “Imana ntikeneye impamvu.” Ni ugusobanura impamvu twemera ko hari ukuri kutagomba indi mpamvu, no kugaragaza impamvu twaguhitamo aho guhitamo ubundi buryo bushoboka.

-Dr.Havugimana Alexis

Ikibazo cya nyuma rero ni iki:

Ese Imana ni yo mpamvu ya mbere y’ibintu byose, cyangwa abantu bayishyize ku ntangiriro y’uruhererekane kugira ngo bahagarike ibibazo bitagira iherezo?

Icyo kibazo ntigikwiye gusubizwa n’amarangamutima gusa, ahubwo gisaba ibitekerezo, ibimenyetso, n’isesengura ridatinya no kubaza ku byo twemera.

Abashyigikira igitekerezo cy’Imana nk’ishingiro rya mbere basubiza ko batavuga ko buri kintu kigomba kugira impamvu, ahubwo ko bavuga ko ikintu cyose gitangira kubaho cyangwa gishingiye ku kindi gikeneye impamvu. Imana, muri iyo nyigisho, ntifatwa nk’ikintu cyatangiye kubaho.

Abanenga iki gitekerezo bo babaza niba dufite impamvu ihagije yo kwemeza ko ikintu nk’icyo kibaho koko, cyangwa niba hari ubundi buryo bwo gusobanura ukuri.

Bityo, kuvuga ko Imana ari yo ntangiriro ni igisubizo cya filozofiya n’iyobokamana, ariko si umwanzuro abantu bose bemeranyaho cyangwa ikintu cyamaze kwemezwa na siyansi.

5. Siyansi ivuga iki ku ntangiriro y’isi?Iyobokamana ?

Icyitegererezo cya Big Bang gisobanura uko isanzure ryagutse riva mu bihe bya kera cyane, kandi gihabwa imbaraga n’ibimenyetso byinshi byo mu bumenyi bw’isanzure.

Ariko hari itandukaniro rikomeye hagati yo kuvuga ngo:

• Isanzure ryanyuze mu bihe bishyushye kandi byuzuye ubucucike mu mateka yaryo ya kera cyane.

• Twamaze kumenya impamvu nyakuri y’uko isanzure ribaho, cyangwa ko nta kindi cyabayeho mbere yaryo.

Iya mbere ni igice cy’icyitegererezo cya siyansi gishyigikiwe n’ibimenyetso. Iya kabiri irenze ibyo icyitegererezo cya Big Bang cyonyine gishobora kwemeza. Ibibazo by’igihe cyabanjirije icyo cyiciro, niba icyo kibazo gifite igisobanuro, n’impamvu nyamukuru y’isanzure biracyari ibibazo bikomeye by’ubushakashatsi na filozofiya.

Ikibazo cy’inkomoko y’isi ni kimwe mu bibazo bimaze igihe kirekire abantu bibaza. Iyobokamana ritandukanye ritanga ibisobanuro ku buryo isi yatangiye kubaho, impamvu yabyo n’uruhare rw’Imana cyangwa izindi mbaraga z’indengakamere.

Ariko kugira ngo dusobanukirwe neza, tugomba gutandukanya ibintu bitatu: ibyo inyandiko zera zivuga, ibyo abayoboke b’amadini babyemera, n’ibyo siyansi ishobora gusuzuma ikoresheje ibimenyetso.

1. Abakirisitu: Imana ni yo yaremye ijuru n’isi

Muri Bibiliya, mu gitabo cy’Itangiriro 1:1, handitswe ngo:

“Mbere na mbere Imana yaremye ijuru n’isi.”

— Itangiriro 1:1

Iyi nyigisho ivuga ko isi n’ibiyirimo bitaturutse ku bwabyo gusa, ahubwo ko bifite inkomoko mu Mana. Itangiriro 1 rikomeza risobanura uko Imana yaremye ibintu bitandukanye, naho Itangiriro 2 rikerekana indi nkuru y’irema yibanda ku muntu n’aho atuye.

Mu bitekerezo bya tewolojiya ya gikristo, Imana ifatwa nk’Umuremyi utaremwe n’ikindi kintu. Ni yo mpamvu abemera Imana bavuga ko itagomba kugira indi mpamvu iyibanziriza.

Ariko abemera ubusobanuro butandukanye bwa Bibiliya ntibemeranya ku buryo iyi nkuru igomba gusomwa: bamwe bayifata nk’amateka y’irema, abandi bakayisobanura nk’inyigisho y’iyobokamana igaragaza ko Imana ari yo soko y’ubuzima n’ukubaho kw’ibintu.

2. Islamu: Allah ni Umuremyi w’ijuru n’isi

Muri Korowani, Allah agaragazwa nk’Umuremyi w’ijuru n’isi. Urugero, Korowani 7:54 ivuga ko Allah yaremye ijuru n’isi mu minsi itandatu.

Korowani 21:30 na yo ivuga ku ijuru n’isi byari bifatanye, hanyuma bigatandukanywa, nk’uko umurongo ubivuga.

Muri Islamu, Allah ntiyaremwe kandi ntashingiye ku kindi kugira ngo abeho. Ibi bifitanye isano n’inyigisho ya Tawhid, ishimangira ubumwe n’ubudahangarwa bw’Imana.

Iyi myumvire ihuriye n’iy’ubukirisitu ku ngingo y’uko Imana ari yo soko y’ibintu byose, nubwo inyigisho z’amadini yombi zitandukanye mu bindi bibazo by’iyobokamana.

3. Idini rya Kiyahudi: Imana ni yo soko y’irema

Idini rya Kiyahudi na ryo rishingira ku gitabo cy’Itangiriro, kiri muri Torah, igice cy’ingenzi cy’inyandiko zera z’Abayahudi.

Mu Itangiriro 1:1–5, Imana irema ijuru n’isi, hanyuma hagakurikiraho inkuru y’irema. Iyi nyigisho ishimangira ko isi ifite inkomoko ijyanye n’ubushake bw’Imana, aho kuba ikintu cyigenga kitagira aho gishingiye.

Abayahudi, Abakirisitu n’Abayisilamu basangiye imyemerere y’uko Imana ari Umuremyi, nubwo batandukanye ku nyigisho zimwe z’iyobokamana.

4. Idini rya Hindu: Ese isanzure ryaremwe, cyangwa rihora rihinduka?

Muri Hindu, nta nyigisho imwe rukumbi isobanura inkomoko y’isi mu buryo amadini amwe yo mu Burengerazuba abikora. Hari ibitekerezo bitandukanye byerekeye irema, imana n’ihindagurika ry’isanzure.

Mu nyandiko ya Rigveda 10.129, izwi nka Nasadiya Sukta, umwanditsi yibaza inkomoko y’irema, akibaza niba hari uzi neza uko ryabaye. Mu mirongo ya nyuma, havugwa ko n’uwaba ari hejuru y’ibindi byose ashobora kuba azi cyangwa atazi uko byatangiye.

Ibi bituma iyi nyandiko iba ingenzi cyane muri filozofiya: aho gutanga igisubizo kidashidikanywaho, irerekana ko ikibazo cy’inkomoko y’ibintu gishobora kurenga ubumenyi bw’abantu.

Hari n’inyigisho za Hindu zigaragaza isanzure nk’ikintu gihora kigaruka mu bihe by’irema, kubaho no gusenyuka, aho kuba ikintu cyaremwe rimwe gusa. Ibi bigaragaza ubwinshi bw’ibitekerezo biri muri iyi migenzo.

5. Budisime: Ese tugomba kumenya uwaremye isi kugira ngo dusobanukirwe n’ubuzima?

Budisime ntishingira ku gitekerezo cy’Imana imwe yaremye isanzure nk’uko tubibona mu bukirisitu, mu idini rya Kiyahudi no muri Islamu.

Mu nyigisho za Budisime, hibandwa cyane ku mpamvu zituma ibintu bibaho, uko bihinduka, n’uko imibabaro ishobora kugabanuka. Inyigisho yo kuba ibintu bitewe n’ibindi (dependent origination) ishimangira ko ibintu byinshi bibaho bitewe n’urusobe rw’impamvu n’imimerere.

Hari imigenzo ya Budisime itandukanye mu bisobanuro by’isanzure, ariko inyigisho zayo ntizishingira ku muremyi umwe ugaragazwa nk’inkomoko y’ibintu byose.

Ibi bitanga ikindi gisubizo kuri cya kibazo: kugira ngo dusobanukirwe n’uko ibintu bibaho, ese ni ngombwa ko tubanza kubona umuremyi wabyo, cyangwa dushobora kubisobanura dukurikirana impamvu n’imimerere bituma bibaho?

6. Imyemerere gakondo nyafurika: Isi, ubuzima n’imbaraga z’indengakamere

Muri Afurika, imyemerere gakondo ni myinshi kandi iratandukanye bitewe n’imiryango n’uturere. Bimwe mu bice byayo bigaragaza imyemerere y’Imana Isumba byose, imbaraga z’umwuka, abakurambere, n’isano iri hagati y’abantu, ibidukikije n’isi y’indengakamere.

Ariko si byo kuvuga ko imiryango yose nyafurika yemera inkuru imwe y’irema. Buri muco ugomba gusuzumwa hashingiwe ku mateka n’inyigisho byawo.

Icy’ingenzi muri iyi myumvire ni uko ikibazo cy’inkomoko y’isi gishobora no kuba ikibazo cy’isano iri hagati y’ubuzima, umuryango, abakurambere n’imbaraga zifatwa nk’izirenze izigaragara.

7. Siyansi ivuga iki ku ntangiriro y’isi?

Ni ngombwa gutandukanya inkomoko y’isi n’inkomoko y’isanzure ryose. Siyansi isobanura amateka y’isi n’ay’isanzure ikoresheje ibimenyetso n’ibyitegererezo bishobora kugeragezwa.

Nk’uko NASA ibisobanura, isanzure ryagutse riturutse mu bihe bya kera cyane byari bishyushye kandi bifite ubucucike bwinshi, mu buryo buzwi nka Big Bang. Ibyo byabaye mu myaka hafi miliyari 13.8 ishize.

Ariko hari ikintu cy’ingenzi: Big Bang ntisubiza yonyine ikibazo cy’impamvu nyakuri yatumye isanzure ribaho. Abashakashatsi ntibaramenya neza icyateye uko kwaguka kw’ibanze, cyangwa niba kuvuga ibyabaye mbere yabyo bifite igisobanuro gifatika.

Bityo, ntibikwiye kuvuga ko siyansi yamaze kwemeza ko Imana yaremye isanzure, cyangwa ko yamaze kwemeza ko Imana itabaho. Ibyo ni ibibazo bigomba gutandukanywa n’ibyo ibimenyetso bya siyansi byerekana.

8. Kugereranya imyemerere itandukanye

Umuco cyangwa idini	Igitekerezo cy’ingenzi ku ntangiriro y’isanzure
abakirisitu	Imana ni Umuremyi w’ijuru n’isi. (Itangiriro 1:1)
Islamu	Allah ni Umuremyi w’ijuru n’isi. (Korowani 7:54)
Idini rya Kiyahudi	Imana ni yo soko y’irema. (Itangiriro 1:1)
Hindu	Hari inyigisho zitandukanye z’irema; zimwe zibaza niba inkomoko yaryo izwi neza. (Rigveda 10.129)
Budisime	Yibanda ku mpamvu n’imimerere ituma ibintu bibaho, aho gushingira ku muremyi umwe.
Siyansi	Isobanura ihindagurika ry’isanzure ishingiye ku bimenyetso, ariko inkomoko ya nyuma y’uko ribaho iracyari ikibazo.

Iyi mbonerahamwe ni incamake; buri dini rifite amashami n’ibitekerezo bitandukanye.

9.  Ese imyemerere yose ishaka gusubiza ikibazo kimwe?

Mu by’ukuri, amadini na siyansi ntibisubiza buri gihe ikibazo kimwe mu buryo bumwe.

• Iyobokamana ribaza riti: Ni nde waremye isi, kandi kubaho kwacu bisobanuye iki?

• Filozofiya ibaza iti: Kuki hariho ikintu aho kutagira ikintu na kimwe? Ese buri kintu kigomba kugira impamvu?

• Siyansi ibaza iti: Isanzure ryahindutse rite, kandi ni ibihe bimenyetso bishyigikira ibisobanuro byacu?

Ibi bibazo birahurira hamwe, ariko ibisubizo byabyo ntibigomba gufatwa nk’ibintu bimwe. Nk’uko Stanford Encyclopedia of Philosophy ibisobanura, isano iri hagati ya kosmolojiya, iyobokamana na siyansi irimo impaka zikomeye ku irema, igihe n’uruhare rw’Imana.

Iyobokamana ritandukanye ritanga ibisobanuro bitandukanye ku ntangiriro y’isi. Amadini yemera Imana imwe ashyira Imana ku ishingiro ry’irema; Hindu igaragaza ibitekerezo byinshi, birimo no gushidikanya ku bumenyi bw’inkomoko; naho Budisime ikibanda cyane ku mpamvu n’imimerere ituma ibintu bibaho.

Siyansi yo isobanura amateka y’isanzure ishingiye ku bimenyetso, ariko ikibazo cy’impamvu ya nyuma y’uko isanzure ribaho ntikirabona igisubizo cya nyuma cyemewe na bose.

Ikibazo gikomeye gisigaye ni iki:

Niba Imana yararemye isi, ni iki gisobanura kubaho kwayo ubwayo? Niba isanzure ritaremwe n’Imana, ni iki gisobanura ko ribaho? Kandi niba nta gisubizo cya nyuma dufite, ese ibyo bivuga ko ikibazo kirenze ubumenyi bwacu, cyangwa ko tugomba gukomeza gushaka ibindi bisobanuro?

6. Ikibazo cyimbitse kurushaho

Dufate ko twabonye impamvu ya mbere. Ese ikibazo cyaba kirangiye?

Oya, byanze bikunze.

Twahita tubaza tuti:

• Kuki iyo mpamvu ya mbere ibaho?

• Kuki ifite iyo miterere aho kugira indi?

• Kuki hariho ikintu na kimwe aho kutagira ikintu na kimwe?

• Ese kuba ikintu gihari bisaba ko habaho impamvu igisobanura, cyangwa kubaho kwacyo ubwabyo bishobora kuba ukuri kw’ibanze?

Iki kibazo cya nyuma ni ingenzi cyane. Gishobora gutuma dutekereza ko ikibazo cy’inkomoko kitagira igisubizo cya nyuma, cyangwa ko hari urwego ibisobanuro bigeraho aho tutagishobora gusaba indi mpamvu.

Uruhererekane rw’impamvu rushobora gutekerezwa mu buryo butatu: rugira intangiriro, rugakomeza rudashira, cyangwa rukagira imiterere y’uruziga. Filozofiya ntiragaragaza umwanzuro umwe wemerwa na bose ku kibazo cy’uko ibintu byose byatangiye.

Ariko hari isomo rikomeye: gusobanura ikintu ukoresheje ikindi ntibisobanura ko twamaze gusobanura impamvu y’uko ikintu kibaho muri rusange.

Kandi niba uruhererekane rutagira intangiriro, ikibazo kiba icyo kumenya niba ibintu byose bishobora gusobanurwa n’ibindi bintu bitagira iherezo. Niba rufite intangiriro, ikibazo kikaba icyo kumenya niba iyo ntangiriro ishobora kubaho itatewe n’indi mpamvu.

Bityo, ikibazo si ugushaka gusa ikintu cya mbere cyabayeho. Ni no kwibaza niba ukuri kugomba kugira impamvu ya nyuma, cyangwa niba kubaho ubwabyo bishobora kuba ari ukuri kudakeneye ikindi kugusobanura.

Ikibazo cyo gukomeza gutekerezaho: Niba ibintu byose bisaba impamvu kugira ngo bibaho, ese iryo hame na ryo risaba impamvu irisobanura, cyangwa ni ihame twemera tutarisabiye impamvu?

2.2. Impamvu isobanura impamvu ikintu kiriho

Ijambo “impamvu isobanura impamvu ikintu kiriho” riduha amahirwe yo kwibaza ikibazo kirenze kumenya icyateye ikintu kubaho. Ritwerekeza ku kibazo cy’uko ikintu kibaho, impamvu kibaho, n’icyo bisobanura kuvuga ko gifite ibisobanuro bihagije by’uko kiriho.

1. Ese kumenya icyateye ikintu kubaho ni kimwe no kumenya impamvu kiriho?

Dufate urugero rw’igiti.

• Impamvu y’uko cyaguye: Umuyaga ukaze.

• Impamvu y’uko cyari gihari: Cyakuze kivuye ku mbuto, kibona amazi, ubutaka n’umucyo.

Impamvu y’uko hariho ibidukikije bituma ibiti bikura: Ibi bisaba gusobanura imikoranire y’ibinyabuzima, ubutaka, amazi, ingufu z’izuba n’andi mategeko agenga ibidukikije.

Bityo, igisubizo ku kibazo kimwe gishobora kudusunikira ku kindi.

Ariko hari ikibazo kirushijeho kuba icyimbitse:

Ese dushobora gusobanura buri kintu kiriho tutigeze tugera ku kintu cya nyuma gisobanura ibindi byose?

2. Ihame ry’impamvu ihagije

Umufilozofe w’Umudage Gottfried Wilhelm Leibniz (1646–1716) yashyigikiye ihame ryitwa Principle of Sufficient Reason.

Mu gitabo cye Monadology (1714), cyane cyane mu ngingo ya 32 na 36–38, agaragaza igitekerezo cy’uko ibintu bifite impamvu ihagije isobanura impamvu biriho cyangwa impamvu ari uko biri aho kuba ukundi.

Iri hame rituma twibaza tuti:

• Kuki hariho isi aho kutagira ikintu na kimwe?

• Kuki hariho amategeko agenga isanzure?

• Kuki ikintu kiriho gifite imiterere gifite aho kugira indi?

• Ese ibisobanuro by’ibintu byose bigomba kugera ku mpamvu ya nyuma?

Leibniz yatekerezaga ko isanzure ryose na ryo rikeneye ibisobanuro birenze gusobanura buri kintu kiri muri ryo ukwacyo.

Ariko ihame rye ni igitekerezo cya filozofiya kigibwaho impaka; ntibivuze ko abantu bose bemera ko buri kintu kigomba kugira impamvu ihagije.

3. Ese impamvu na yo igomba kugira indi mpamvu?

Aha ni ho ikibazo kigora.

Dufate ko tuvuga ko A iriho kubera B, B ikaba iriho kubera C, na C ikaba iriho kubera D.

Dushobora gukomeza dutyo tuti:

A ← B ← C ← D ← E ← …

Hanyuma tukabaza tuti: ese uruhererekane rugomba kugira aho rutangirira?

Hari ibisubizo bitatu by’ingenzi:

1. Impamvu ya mbere: Hari ikintu kiriho kidashingiye ku kindi, kigatanga ibisobanuro by’ibindi.

• Uruhererekane rutagira iherezo: Buri kintu gifite ikindi gisobanura, ariko nta ntangiriro ya mbere ibaho.

• Ukuri kw’ibanze: Hari ikintu kiriho gusa, kidafite indi mpamvu yacyo, cyangwa ibisobanuro byacyo bitagera ku kindi kintu.

Nta gisubizo muri ibi bitatu cyemerwa n’abafilozofe bose.

4. Ese Imana ni yo mpamvu ya nyuma?

Mu bitekerezo bya Thomas Aquinas (1225–1274), Imana ifatwa nk’ishingiro ry’ukubaho kw’ibintu, aho kuba ikindi kintu kiri mu ruhererekane rw’ibintu byaremwe.

Aquinas asobanura ibitekerezo bye mu gitabo Summa Theologiae, Igice cya mbere, ikibazo cya 2, ingingo ya 3, no mu kibazo cya 3, ingingo ya 4.

Ariko ikibazo cya filozofiya kiracyahari:

Niba Imana ari yo mpamvu ya nyuma, ni iki gisobanura ko Imana iriho?

Abemera Imana basubiza ko itaremwe kandi ko kubaho kwayo kutagushingiye ku kindi. Abandi bakabaza impamvu tutakwemera ko isanzure cyangwa ukundi kuri kw’ibanze na byo bishobora kubaho bidakeneye impamvu ibibanziriza.

Ibi bitwereka ko kuvuga ko Imana ari yo mpamvu ya nyuma ari igisubizo gishingiye ku nyigisho runaka ya filozofiya n’iyobokamana, atari umwanzuro abantu bose bemeranyaho.

5. Ikibazo kirenze ibindi: Kuki hariho ikintu na kimwe?

Umufilozofe Martin Heidegger (1889–1976), mu gitabo Introduction to Metaphysics (1953, gishingiye ku nyigisho zatanzwe mu 1935), yagarutse ku kibazo gikomeye cyo kumenya impamvu hariho ibiriho aho kuba ubusa.

Iki kibazo ntikibaza gusa icyateye isi cyangwa icyateye ikiremwa runaka kubaho. Kibaza impamvu ukubaho ubwako kubaho.

Aha ni ho dutandukanya:

• Kumenya uko ikintu cyabayeho.

• Kumenya icyatumye kibaho.

• Kumenya impamvu ikintu kiriho muri rusange.

• Kumenya niba kubaho kw’ikintu cyose kugomba kugira ibisobanuro bya nyuma.

Ibi ni ibibazo bifitanye isano, ariko si bimwe.

Impamvu isobanura impamvu ikintu kiriho, na yo ishobora gusaba ibisobanuro. Iyo ibyo bisobanuro bisabye ibindi bisobanuro, duhurira ku kibazo cy’uko uruhererekane rushobora gukomeza rudashira cyangwa rugomba kugira ishingiro rya nyuma.

Ikibazo rero si ugushaka gusa impamvu y’ikintu kimwe, ahubwo ni ukumenya niba hari impamvu ishobora gusobanura ibintu byose, harimo n’impamvu y’uko iyo mpamvu ubwayo iriho.

2.3. Impamvu ya nyuma cyangwa ishingiro ry’ibiriho

Ese hari impamvu ya nyuma isobanura ibiriho byose, cyangwa ibiriho bishobora kubaho bidafite ishingiro rimwe rya nyuma?

Iki ni ikibazo cy’ishingiro muri metafizika, ishami rya filozofiya ryiga imiterere y’ukuri n’icyo bisobanura kubaho. Ntikibaza gusa icyateye ikintu runaka kubaho, ahubwo kibaza impamvu hariho ibintu muri rusange.

1. Impamvu ya nyuma ni iki?

Impamvu ya nyuma ni igitekerezo cy’uko hashobora kubaho ishingiro risobanura ibindi bintu byose, ariko na ryo ntirisabe ikindi kintu kirisobanura.

Urugero, dufate ko tubajije impamvu igiti gihari. Dushobora kuvuga ko cyaturutse ku mbuto. Tukabaza impamvu imbuto yabayeho, tukavuga ko yavuye ku kindi giti. Tugakomeza kubaza inkomoko y’icyo giti n’ibindi.

Ariko amaherezo tugera ku kibazo gikomeye:

Ese uruhererekane rw’impamvu rushobora gukomeza rudashira, cyangwa rugomba kugira ishingiro ritagishingiye ku kindi?

Iki ni cyo kibazo cy’impamvu ya nyuma.

2. Ibitekerezo bine by’ingenzi

A. Imana nk’ishingiro ry’ibiriho

Thomas Aquinas na Leibniz

Mu nyigisho za Thomas Aquinas, Imana ifatwa nk’ishingiro ry’ukubaho kw’ibindi bintu, aho kuba ikindi kintu gishingiye ku kindi. Gottfried Wilhelm Leibniz na we yabajije impamvu isanzure ryose rihari, ashingiye ku ihame ry’impamvu ihagije (Principle of Sufficient Reason).

Ikibazo gisigara: Ni iki gituma twemera ko Imana ari ryo shingiro ry’ibiriho?

B. Isanzure nk’ukuri kw’ibanze

Ahubwo umuntu ashobora kwibaza niba isanzure ubwaryo ritaba ari ukuri kw’ibanze, kutagomba indi mpamvu iribanziriza.

Ibi ntibihita bisobanura ko isanzure ritigeze rigira amateka cyangwa ko ibitekerezo byose bya kosmolojiya ari byo. Bivuga ko ikibazo cy’ishingiro rya nyuma gishobora kutagira igisubizo kiri hanze y’isanzure.

Ikibazo gisigara: Kuki isanzure ririho aho kutabaho?

C. Uruhererekane rudashira

Buri kintu gishobora kugira ikindi gisobanura, nta mpamvu ya mbere ibaho. Iki gitekerezo kizwi nka infinite regress.

Ikibazo gisigara: Ese gusobanura buri kintu ukoresheje ikindi bihagije kugira ngo dusobanukirwe n’impamvu uruhererekane rwose rubaho?

D. Ukuri kutagira impamvu yindi

Hari abafilozofe bemera ko bishoboka ko hari ukuri kw’ibanze (brute facts): ibintu biriho ariko bidafite indi mpamvu ibisobanura.

Icyo gihe, kubaho kw’isanzure cyangwa kw’ukundi kuri bishobora kuba ari ibintu tudashobora gusobanura dukoresheje indi mpamvu iri hanze yabyo.

Ikibazo gisigara: Ese kwemera ko hari ikintu kiriho gusa ni igisubizo gihagije, cyangwa ni ukwemera ko tutaragera ku gisobanuro cyacyo?

3. Ese impamvu ya nyuma igomba kuba Imana?

Oya, si umwanzuro abafilozofe bose bahurizaho.

Aquinas, muri Summa Theologiae, Igice cya mbere, ikibazo cya 2, ingingo ya 3, yatanze impaka zishingiye ku mpamvu n’ibintu bishingira ku bindi kugira ngo ashyigikire igitekerezo cy’Imana.

Leibniz na we, muri Monadology (1714), ingingo ya 36–38, yabajije impamvu y’isanzure ryose, aganisha ku gitekerezo cy’ishingiro ridashingiye ku kindi.

Ariko hari itandukaniro rikomeye hagati yo kuvuga ngo:

• Hagomba kubaho ishingiro rya nyuma ry’ibiriho.

• Iryo shingiro rigomba kuba Imana.

• Iryo shingiro ni Imana y’idini runaka.

Iya mbere ni ihame rya filozofiya rishobora kugibwaho impaka. Iya kabiri n’iya gatatu bisaba izindi mpamvu n’ibindi bimenyetso.

4. Ikibazo cyimbitse: Kuki hariho ikintu na kimwe?

Umufilozofe Martin Heidegger yagarutse ku kibazo cy’impamvu hariho ibiriho aho kuba ubusa, mu gitabo Introduction to Metaphysics (1953, gishingiye ku nyigisho zo mu 1935).

Iki kibazo kirenze gushaka inkomoko y’isi. Ndetse no kumenya uko isanzure ryatangiye kwaguka ntibihita bisubiza impamvu isanzure ririho muri rusange.

Dushobora rero gutandukanya:

1. Inkomoko y’ikintu: Ni iki cyatumye kibaho?

• Imiterere y’ikintu: Ni iki gituma kiba icyo kiri cyo?

• Ishingiro ry’ukubaho: Ni iki gisobanura ko kiriho na gato?

• Ishingiro rya nyuma: Ese hari ukuri gusobanura ibindi byose, ariko na ko ntigisabe ikindi gisobanuro?

Ibi bibazo birafitanye isano, ariko igisubizo ku kimwe ntigihita kiba igisubizo ku bindi.

5. Umwanzuro: Ese dushobora kumenya ishingiro rya nyuma?

Kugeza ubu, nta gisubizo kimwe cyemejwe na bose ku kibazo cy’ishingiro rya nyuma ry’ibiriho.

• Umwemera Imana ashobora kuvuga ko Imana ari ryo shingiro.

• Undi ashobora kuvuga ko isanzure cyangwa amategeko y’ibanze y’ukuri ari yo shingiro.

• Undi ashobora kwemera uruhererekane rudashira.

• Undi ashobora kuvuga ko hari ukuri kw’ibanze kudafite indi mpamvu.

Icy’ingenzi ni uko buri gisubizo kigomba gusobanura impamvu gishyigikiwe, aho kwibwira ko kuvuga gusa “impamvu ya nyuma” byamaze gukemura ikibazo.

3. Ikibazo cy’ubusa: kuki hariho ikintu aho kuba ubusa busesuye?

Reka dutekereze ku isi itarimo abantu, inyamaswa, ibimera, imibumbe, inyenyeri cyangwa umukungugu wo mu isanzure. Dukurikirizeho gukuraho umwanya, igihe, ingufu, ibintu byose n’amategeko ya kamere. Ndetse dukuremo n’ubushobozi bwo kuvuka kw’ikindi kintu.

Ese dushobora gutekereza uko ubwo busa busesuye bwaba bumeze?

Ikibazo giteye urujijo, kuko mu buzima busanzwe iyo tuvuga ubusa tuba dushobora kuba tuvuga ahantu hatarimo ibintu bigaragara. Icyumba gishobora kuba kirimo ubusa, ariko kikaba kirimo umwuka. Ahantu hashobora kuba hatarimo abantu, ariko hakaba hari umwanya, urumuri n’ibindi bintu.

Ndetse n’icyo bamwe bita vacuum muri fiziki ntigihwanye byanze bikunze n’ubusa bwa filozofiya busesuye. Mu fiziki, vacuum isobanurwa mu rwego rw’inyigisho zerekeye kamere, kandi ishobora kugira imiterere ifatika n’imikorere y’amategeko ya fiziki.

Ubusa bwa filozofiya bwo, nk’uko ikibazo cyacu kibusaba, ni ukutagira ikintu na kimwe na gato.

3.1. Ese ubusa ni bwo buryo bworoshye kurusha ubundi?

Umuntu ashobora kuvuga ati: “Nta mpamvu yari gutuma ikintu kibaho; byari kuba byoroshye ko nta kintu na kimwe kibaho.”

Ariko ijambo byoroshye hano risaba ibisobanuro. Kuba dushobora gutekereza ko nta kintu kiriho ntibihita byerekana ko ubusa bushoboka koko, cyangwa ko ari bwo buryo bwari bukwiye kubaho.

Niba dushaka kuvuga ko ubusa bwari bushoboka, tugomba gusuzuma niba kutabaho kw’ibintu byose, harimo n’igihe n’amategeko ya kamere, bishobora kuba ibintu bishoboka koko.

3.2. Ese kubaho ni ibintu bisanzwe bitagomba kudutangaza?

Birashoboka ko tubona isi nk’ikintu gisanzwe kubera ko tuyibamo. Tubyuka, tugakora, tukiga, tukarya, tukaryama, tukongera tukabyuka. Kubaho bihinduka ibintu tumenyereye, bityo tukibagirwa uburemere bwabyo.

Ariko kuba ikintu tumenyereye ntibivuga ko dusobanukiwe impamvu yacyo.

Umuntu ashobora kumenya ko izuba rirasa buri munsi atazi uburyo ingufu zaryo zituruka ku mikorere y’imbere muri ryo. Umuntu ashobora no kumenya uko imibiri ikura atazi neza ibibazo byose bijyanye n’inkomoko y’ubuzima.

Mu buryo nk’ubwo, kumenya ko isanzure ririho si kimwe no kumenya impamvu ririho.

Ikibazo cy’ubusa kitwigisha ko kuba ikintu gihari no gusobanura impamvu gihari ari ibintu bibiri bitandukanye.

4. Ihame ry’impamvu ihagije: ese buri kintu kigomba kugira ibisobanuro?

Umufilozofe Gottfried Wilhelm Leibniz (1646–1716) ni umwe mu bahanga bazwi cyane bagize uruhare mu gutuma ikibazo cy’impamvu y’ibiriho gifata umwanya ukomeye muri filozofiya.

Yahuje iki kibazo n’ihame rizwi nka Principle of Sufficient Reason (PSR), risobanurwa muri rusange ko buri kuri cyangwa ikintu gihari kigomba kugira impamvu ihagije isobanura impamvu kiriho cyangwa impamvu kiri uko kiri, aho kuba uko gishobora kuba kiri ukundi.

Dufate urugero rw’umuntu wisanze mu gihugu runaka. Dushobora gusobanura uko yagezeyo dukoresheje amateka y’umuryango we, aho yavukiye n’ibyabaye mu buzima bwe. Ibyo bisobanuro bishobora kuba bihagije mu rwego rw’ubuzima bwe.

Ariko iyo tubajije impamvu isi yose iriho, ikibazo kiba kinini kurushaho. Ese isanzure ubwaryo rigomba kugira impamvu irirenze ryo? Cyangwa rishobora kuba ukuri kw’ibanze kudakeneye ikindi kintu kurisobanura?

4.1. Impamvu zishyigikira ihame ry’impamvu ihagije

Abashyigikira iri hame bashobora kuvuga ko iyo twemeye ko ibintu bimwe bibaho nta mpamvu iyo ari yo yose, tuba dushyizeho imipaka ku bushobozi bwacu bwo gusobanukirwa isi.

Niba dushaka gusobanura impamvu ikintu cyabaye, tukagera aho tuvuga gusa ngo “ni uko byagenze,” dushobora kuba twahagaritse gushaka ibisobanuro aho kuba twabibonye.

Iri hame ritera umuntu gukomeza gushakisha ibisobanuro, no mu gihe igisubizo kitari cyoroshye kubona.

4.2. Impamvu zituma iri hame ritavugwaho rumwe

Abanenga ihame ry’impamvu ihagije bashobora kubaza niba dufite ishingiro rihagije ryo kuvuga ko buri kuri kugomba kugira ibisobanuro.

Kuki tugomba kwemeza ko uburyo bwo gusobanura ibintu tumenyereye mu isi bugomba no gukurikizwa ku isanzure ryose?

Birashoboka ko hari ibintu by’ibanze bitagira ibisobanuro birenze kuba bihari. Birashoboka kandi ko ibisobanuro by’ibintu bimwe bitaboneka, nubwo ibyo bitaba gihamya y’uko bidashoboka.

Icy’ingenzi ni uko ihame ry’impamvu ihagije ari igitekerezo cya filozofiya gikomeye, ariko ntirihita riba itegeko ryemejwe na bose cyangwa gihamya y’uko isanzure rigomba kugira impamvu imwe ya nyuma.

4.3. Isomo rikomeye

Hari itandukaniro hagati yo kuvuga ngo:

• “Ntabwo ndabona impamvu y’iki kintu.”

• “Iki kintu nta mpamvu gifite.”

• “Iki kintu ntigishobora kubaho kidafite impamvu.”

Aya magambo atatu ntabwo asobanura kimwe. Kutamenya igisubizo si gihamya y’uko nta gisubizo gihari; ariko nanone, kutamenya igisubizo ntiduha uburenganzira bwo kwemeza igisubizo runaka tutaragifitiye ishingiro.

5. Ikibazo cy’uruhererekane rw’impamvu: ese hari aho impamvu zigarukira?

Reka tuvuge ko ikintu A cyatewe n’ikintu B, B igaterwa na C, C igaterwa na D, kandi D na yo ikagira indi mpamvu iyibanziriza.

Uruhererekane rushobora gukomeza rute? Ese rugomba kugira intangiriro, cyangwa rushobora gukomeza rutagira intangiriro?

Iki ni ikibazo kizwi muri filozofiya nk’ikibazo cy’uruhererekane rw’impamvu (infinite regress).

Inzira eshatu zishoboka mu bitekerezo

Inzira ya mbere: impamvu ifite intangiriro

Uruhererekane rugera ku mpamvu ya mbere idashingiye ku yindi mpamvu.

Inzira ya kabiri: uruhererekane rudafite intangiriro

Buri kintu gishobora gusobanurwa n’ikindi kibanziriza, ariko uruhererekane ntirugire aho rutangirira.

Inzira ya gatatu: ukuri kw’ibanze

Hari ibintu bifatwa nk’ibiriho mu buryo bw’ibanze, bitagira ibisobanuro birenze kuba bihari.

5.1. Ese urukurikirane rudashira rushoboka?

Abafata uruhererekane rudashira nk’ikintu gishoboka bavuga ko buri kintu gishobora kugira impamvu yacyo, nubwo hatabaho impamvu ya mbere.

Abatabyemera bo bashobora kuvuga ko gusobanura buri gice cy’uruhererekane bidahita bisobanura impamvu urwo ruhererekane rwose ruriho.

Urugero, tuvuge ko buri gitabo kiri mu bubiko gisobanurwa n’icyo cyaturutseho, ariko nta gitabo na kimwe gifatwa nk’igitangiriro. Kumenya inkomoko ya buri gitabo byadufasha gusobanukirwa amateka yabyo, ariko ikibazo cy’uko ububiko bwose bwabayeho cyakomeza kubazwa.

Icyakora, uru rugero ntiruhamya ko uruhererekane rudashira rudashoboka. Rwerekana gusa ko hari itandukaniro hagati yo gusobanura buri gice n’ugusobanura uruhurirane rw’ibice byose.

5.2. Ese impamvu ya mbere yaba idakeneye indi mpamvu?

Iyo umuntu yemeye ko hari impamvu ya mbere, ikibazo gikurikiraho ni ukumenya niba iyo mpamvu na yo itagomba kugira indi iyibanziriza.

Niba tuvuga ko impamvu ya mbere idakeneye indi mpamvu, tuba twemeye ko hari ikintu kitagengwa n’ihame ry’uko buri kintu kigomba kugira impamvu.

Ibi bishobora kuba igitekerezo gishoboka, ariko bisaba gusobanura impamvu iyo mpamvu ya mbere yihariye itandukanye n’ibindi bintu.

Ikibazo si uguhitamo gusa hagati y’impamvu ya mbere n’uruhererekane rudashira. Ni no gusobanura niba koko dufite impamvu ihagije yo kwemera imwe muri izo nzira.

6. Ese isanzure ubwaryo rishobora kuba rihari nta yindi mpamvu irirenze ryo?

Iki ni kimwe mu bitekerezo bikomeye bishobora gusubiza ikibazo cyacu mu buryo butandukanye n’ubusanzwe.

Mu buzima bwa buri munsi, tumenyereye ko ibintu bimwe bishobora kuba bitarimo mbere, nyuma bikaza kubaho. Inzu yubakwa, umwana akavuka, igiti kigakura. Ibyo byose bituma twibwira ko ikintu cyose kigomba kuba cyaratangiye kubaho.

Ariko ese iryo hame rishobora gukoreshwa ku isanzure ryose?

6.1. Isanzure nk’ukuri kw’ibanze

Umuntu ashobora kuvuga ko isanzure ririho, ko rifite imiterere n’amategeko runaka, ariko ko nta mpamvu irenze ryo isobanura impamvu ririho.

Iki gitekerezo gishobora kwitwa brute fact mu mvugo ya filozofiya: ukuri kw’ibanze kutagira ibisobanuro birenze kuba ukuri.

Uwagishyigikira ashobora kuvuga ati: “Nshobora gushaka ibisobanuro by’ibintu biri mu isanzure, ariko sinshobora kwemeza ko isanzure ubwaryo rigomba kugira impamvu irirenze ryo.”

Ibi ntibivuga ko umuntu azi impamvu isanzure ririho. Ahubwo bivuga ko ashobora kwemera ko ikibazo cy’impamvu ya nyuma kitagira igisubizo kindi kirenze ukuri kw’uko ririho.

6.2. Ese iki gisubizo gihaza ubwenge?

Ikibazo gikomeye ni uko umuntu ashobora gukomeza kubaza ati: “Kuki ari uko biri aho kuba ukundi?”

Niba dusubije tuti “Ni uko biri,” dushobora kuba twatanze igisubizo cy’ibanze, ariko ntitwaba dusobanuriye umuntu ushaka impamvu yimbitse.

Ku rundi ruhande, ntibihita bikurikiraho ko igisubizo nk’icyo ari ikinyoma. Birashoboka ko hari aho ubushobozi bwo gusobanura bugera ku mipaka, cyangwa ko igitekerezo cyacu cy’uko buri kuri kugomba kugira impamvu kirenze ibyo dushobora kwemeza.

Bityo, ikibazo cy’isanzure nk’ukuri kw’ibanze ntikigomba kwangwa gusa kubera ko kidatanga igisubizo gihaza amatsiko yacu. Ariko nanone, ntigikwiye gufatwa nk’igisubizo cyamaze kwemezwa.

7. Ese hari ikintu kidashobora kutabaho?

Mu metafizika, hari itandukaniro hagati y’ikintu gishobora kubaho cyangwa kutabaho n’ikintu kidashobora kutabaho.

Ikintu gishobora kubaho cyangwa kutabaho cyitwa contingent being. Urugero, umuntu runaka ashobora kuba ataravutse, kandi ibiti bimwe bishobora kuba bitarigeze bimera. Ibi bivuga ko kubaho kwabyo kutagaragara nk’ukuri kugomba kubaho mu buryo bwose bushoboka.

Ku rundi ruhande, necessary being ni ikintu, mu buryo iki gitekerezo gisobanurwa, kidashobora kutabaho. Kubaho kwacyo ntigushingira ku kindi kintu nk’uko ibintu bisanzwe tubona bishobora kugishingiraho.

7.1. Impamvu iki gitekerezo gifite imbaraga

Niba ibintu byose biriho bishobora kutabaho, umuntu ashobora kwibaza niba hakenewe ishingiro ridasanzwe risobanura impamvu hariho ibyo bintu byose.

Mu buryo bwumvikana, niba hari ikintu cya ngombwa kibaho, gishobora gutanga igisubizo ku kibazo cy’impamvu y’ibiriho, kuko kitaba gikeneye indi mpamvu yo kubaho.

Abafilozofe bamwe bagiye bahuza iki gitekerezo n’Imana. Ariko igitekerezo cy’ikintu cya ngombwa kibaho ubwacyo ntikirahita kigaragaza ko icyo kintu ari Imana y’idini runaka, cyangwa ko gifite ubushobozi, ubwenge n’imico bikunze kwitirirwa Imana.

7.2. Ese isanzure ubwaryo rishobora kuba ikintu cya ngombwa?

Iki na cyo ni ikibazo gishoboka. Umuntu ashobora kuvuga ko isanzure cyangwa amategeko y’ibanze ya kamere ashobora kuba ari ukuri kwa ngombwa.

Ariko kugira ngo iki gitekerezo cyemezwe, hagomba gusobanurwa impamvu isanzure ridashobora kutabaho, aho kuba ikintu kimwe gusa mu bintu byinshi bishoboka.

Kuba tudashobora gutekereza ubundi buryo bw’ibiriho ntibihagije kugira ngo twemeze ko ubundi buryo budashoboka na gato.

7.3. Ikibazo gikomeye gisigara

Niba tuvuga ko hari ikintu cya ngombwa kibaho, tugomba gusobanura impamvu kibaho ari ukuri kwa ngombwa.

Niba tuvuga ko isanzure ari ryo, tugomba gusobanura impamvu isanzure ridashobora kutabaho.

Niba tuvuga ko hari ikindi kintu kirirenze isanzure, tugomba gusobanura isano yacyo n’ibindi biriho.

Bityo, igitekerezo cy’ikintu cya ngombwa kibaho gitanga inzira yo gutekereza ku kibazo cy’impamvu y’ibiriho, ariko kugira ngo kiba igisubizo gihamye bisaba izindi mpaka za filozofiya.

8. Imana nk’igisubizo ku kibazo cy’impamvu y’ibiriho

Mu mateka y’imyemerere n’iya filozofiya, Imana yagiye ifatwa nk’ishingiro ry’ibiriho byose. Iki gitekerezo gishobora gusobanurwa mu buryo bwimbitse kurusha kuvuga gusa ko Imana ari yo yaremye isi.

Mu bitekerezo bimwe by’iyobokamana, Imana ntifatwa nk’ikintu cyabayeho mbere y’ibindi mu gihe gusa. Ifatwa nk’isoko y’ibiriho, itagengwa n’igihe kandi itishingikiriza ku bindi bintu kugira ngo ibeho.

8.1. Igitekerezo cy’impamvu ya mbere

Mu bitekerezo bya Thomas Aquinas (1225–1274), hari impaka zishingiye ku mpamvu n’uburyo ibintu bishingirana mu kubaho. Izo mpaka zigamije kugaragaza ko ibiriho bidashobora gusobanurwa neza n’uruhererekane rw’ibintu byose bishingira ku bindi, bityo hakaba hakenewe ishingiro ritishingikiriza ku rindi.

Ni ngombwa kumenya ko iyi mpaka itavuga gusa ko isi yatangiye kubaho mu gihe runaka. Igitekerezo cy’impamvu ya mbere gishobora kuba kijyanye n’ishingiro ryo kubaho kw’ibintu, nubwo umuntu yatekereza ko urukurikirane rw’ibintu rwaba rudafite intangiriro mu gihe.

8.2. Ibibazo byibazwa ku gisubizo gishingiye ku Mana

Nubwo iki gitekerezo gifite amateka maremare, kiracyaganirwaho. Abanenga bashobora kubaza ibi bibazo:

• Kuki Imana idasaba indi mpamvu, mu gihe ibindi bintu byose byaba ziyisaba?

• Ni iki kigaragaza ko Imana ari yo yonyine ishobora kuba ishingiro ry’ibiriho?

• Ese kwemeza ko hari ishingiro rya nyuma bihita bigaragaza ko iryo shingiro rifite ubushake, ubwenge n’imico?

• Ese dushobora kwemeza ko Imana iriho dukoresheje ibitekerezo gusa, cyangwa hakenewe n’ubundi bwoko bw’ibimenyetso?

Abashyigikira iki gitekerezo bashobora gusubiza ko Imana, uko isobanurwa muri iyo nyigisho, itari ikintu gisanzwe mu ruhererekane rw’impamvu, ahubwo ari ishingiro ry’ibintu bishobora kubaho cyangwa kutabaho.

Abanenga bo bashobora kuvuga ko tugomba kubanza kugaragaza ko iryo shingiro rihari, kandi ko ibisobanuro birihabwa bifite ishingiro.

8.3. Ese ikibazo cya “Ni nde waremye Imana?” kirangiza impaka?

Iki kibazo gikunze kubazwa, ariko igisubizo cyacyo giterwa n’uburyo Imana isobanurwa.

Niba umuntu avuga ko Imana ari ikintu cyaremwe, byaba byumvikana kubaza icyayiremye. Ariko mu nyigisho ivuga ko Imana ari ikintu cya ngombwa kibaho kandi kidaremwe, ikibazo gishingiye ku kuvuga ko na cyo kigomba kuba cyararemwe kiba kitakurikije neza icyo iyo nyigisho ivuga.

Icyakora, gusobanura ko Imana idakeneye kuremwa ntibihita bihamya ko ibaho. Bigaragaza gusa ko ikibazo cy’uko yaremwe cyangwa itaremwe kigomba kuganirwaho hashingiwe ku cyo bivuga kuyifata nk’ikintu cya ngombwa kibaho.

Ni ngombwa gutandukanya gusobanura neza igitekerezo cy’Imana no kwerekana ko Imana ibaho koko. Ibyo ni ibibazo bibiri bifitanye isano, ariko bitandukanye.

9. Siyansi ishobora gusubiza ikibazo cy’impamvu isanzure ririho?

Siyansi ni imwe mu nzira zikomeye abantu bakoresha mu gusobanukirwa ibiriho. Ikoresha indorerezi, ubushakashatsi, ibipimo, imibare, ibigeragezo n’inyigisho zishobora kugeragezwa cyangwa kuvuguruzwa hashingiwe ku bimenyetso.

Ariko ikibazo cy’impamvu isanzure ririho gisaba kwitonda, kuko si ibibazo byose bya filozofiya bisubizwa n’uburyo bumwe bukoreshwa mu bushakashatsi bwa siyansi.

9.1. Inkomoko n’ihindagurika ry’isanzure

Inyigisho ya Big Bang ni imwe mu nyigisho z’ingenzi za siyansi zikoreshwa mu gusobanura ko isanzure ryari rimeze mu bihe bya kera cyane, rikaba ryaragiye ryaguka no guhinduka uko igihe cyagiye gihita.

Iyi nyigisho ishyigikiwe n’ibimenyetso birimo kwaguka kw’isanzure, imirasire ya microwave isigaye mu isanzure ry’igihe cya kera cyane (cosmic microwave background) n’ubwinshi bw’ibintu bimwe byoroheje.

Ariko Big Bang ntigomba gusobanurwa nk’igisubizo cyamaze gukemura ikibazo cyose cy’impamvu isanzure ririho.

Kumenya uko isanzure ryagiye rihinduka kuva mu bihe bya kera cyane si kimwe no kumenya impamvu hariho isanzure, amategeko ya fiziki cyangwa ukuri kw’ibanze kwatumye iryo hindagurika rishoboka.

9.2. Ese Big Bang ni yo ntangiriro ya byose?

Iki kibazo kiracyasaba ubushakashatsi n’ubushishozi. Inyigisho isanzwe ya Big Bang isobanura neza ihindagurika ry’isanzure kuva mu bihe bya kera cyane dushobora gukurikirana dukoresheje siyansi. Ariko ibibazo byerekeye icyabaye ku rugero rwa mbere rw’ibihe, niba koko hari intangiriro nyakuri y’igihe, cyangwa niba hari icyariho mu buryo butandukanye mbere y’icyo gihe, ntibirangizwa n’iyo nyigisho yonyine.

Hari izindi nyigisho zigerageza gusuzuma ibibazo nk’ibi, ariko ntizose zifite urwego rumwe rw’ibimenyetso byemeza ibitekerezo byazo.

Ni yo mpamvu tutagomba kuvuga ko siyansi yamaze kwerekana ko isanzure ryaturutse ku busa busesuye, cyangwa ko yamaze kwerekana ko ryahozeho iteka ryose.

9.3. Quantum physics n’igitekerezo cy’ubusa

Mu bumenyi bwa fiziki ya quantum, vacuum ishobora kugira imiterere yihariye, kandi inyigisho zimwe zisobanura ibintu bifitanye isano n’imihindagurikire y’imiterere y’umurima wa quantum.

Ariko ibyo ntibihwanye no kuvuga ko ibintu byose byavuye mu busa bwa filozofiya butagira ikintu na kimwe.

Niba ubusobanuro bwa vacuum bushingiye ku mategeko ya fiziki, ku mirima cyangwa ku miterere runaka y’ukuri, icyo gihe tuba tukivuga ku kintu gifite imiterere isobanurwa na siyansi, aho kuvuga ku busa busesuye.

9.4. Imipaka ya siyansi n’uruhare rwa filozofiya

Siyansi ishobora kudufasha kumenya ibintu byinshi ku isanzure: imyaka yaryo igereranywa, uko ryaguka, uko inyenyeri zibaho n’uko ibinyabuzima byagiye bihinduka.

Filozofiya na yo idufasha gusuzuma ibitekerezo by’ibanze biba biri inyuma y’ibi bisobanuro: icyo bisobanura kuvuga ko ikintu kibaho, niba buri kuri kugomba kugira impamvu, n’icyatuma igisobanuro runaka kiba gihagije.

Ibi ntibivuga ko siyansi na filozofiya ari ibintu bitandukanye ku buryo bitagirana uruhare. Ahubwo biruzuzanya, ariko buri kimwe kigira ibibazo, uburyo n’imipaka bigomba kwitabwaho.

Siyansi ishobora kudufasha gusobanukirwa n’isanzure ririho; ikibazo cyo kumenya impamvu hariho isanzure na gato gikomeza kuba ikibazo gikomeye cya filozofiya.

10. Ese isanzure rishobora kuba ryararemwe nta mpamvu?

Kugira ngo dusuzume ikibazo neza, tugomba no gutekereza ku gitekerezo kivuga ko isanzure rishobora kuba ririho hatabayeho impamvu yihariye igamije kurirema.

Ibi ntibisobanura ko isanzure ritagira amategeko cyangwa ko nta kintu na kimwe gishobora gusobanura uko rikora. Bivuga gusa ko dushobora gutekereza ko nta ntego cyangwa mpamvu ya nyuma yemejwe ituma riba ririho.

Umuntu ashobora kuvuga ko isanzure ririho, ko rifite imiterere yaryo, kandi ko dushobora kurisobanukirwa mu bice bimwe na bimwe, ariko ko tudafite ishingiro rihagije ryo kuvuga ko hari uwarihaye intego.

Ariko hano tugomba gutandukanya ibibazo bibiri.

Icya mbere: Ese isanzure rifite impamvu yaritumye kubaho?

Icya kabiri: Ese isanzure rifite intego ryagenewe?

Nubwo bifitanye isano, ntabwo ari ikibazo kimwe. Ikintu gishobora kugira impamvu yatumye kibaho ariko ntigire intego cyagenewe. Urugero, ikintu gishobora kubaho biturutse ku mikoranire y’imbaraga zitagamije kugera ku ntego runaka.

Mu buryo nk’ubwo, no mu gihe umuntu yemeza ko isanzure rifite impamvu yaryo, agomba gusobanura niba iyo mpamvu ari ugutera gusa ibiriho, cyangwa niba irimo n’intego runaka.

Ku rundi ruhande, kuba tudafite gihamya y’intego y’isanzure ntibihita byerekana ko nta ntego ishoboka. Ni ngombwa kugumana itandukaniro hagati y’ibyo dushobora kwemeza, ibyo dushobora gutekereza ko bishoboka n’ibyo tutaramenya.

11. Isesengura ry’ibitekerezo bitandukanye: ni iki gifite ishingiro rikomeye?

Kugira ngo iki kibazo kiganirweho mu buryo bwimbitse, tugomba kugereranya ibisobanuro bitandukanye, tukareba ibyo bisobanura neza, ibyo bisiga bitarasobanuka n’ibibazo bihura na byo.

A. Isanzure rifite impamvu ya nyuma

Iki gitekerezo kivuga ko ibiriho byose bifite ishingiro ribisobanura, cyangwa ko uruhurirane rw’ibiriho rushingiye ku kintu kidashingiye ku kindi.

Imbaraga zacyo: Gishaka ibisobanuro birenze kuvuga gusa ko isanzure ririho.

Ikibazo kigikomeye: Ni iki kigaragaza ko iryo shingiro rihari, kandi ko ari ryo risobanura ibiriho byose?

B. Isanzure nk’ukuri kw’ibanze

Iki gitekerezo cyemera ko isanzure rishobora kuba ririho ridafite impamvu irenze ryo.

Imbaraga zacyo: Ntigitegeka ko tugomba kwemeza impamvu ya nyuma tutarayifitiye ibimenyetso.

Ikibazo kigikomeye: Kuki iriho aho kuba ridahari? Ese kwemera ko ari ukuri kw’ibanze ni igisubizo cyangwa ni uguhagarika gushaka ibisobanuro?

C. Isanzure rifite ishingiro rya ngombwa

Iki gitekerezo kivuga ko isanzure ubwaryo cyangwa ikindi kintu gifitanye isano na ryo gishobora kuba kidashobora kutabaho.

Imbaraga zacyo: Gishaka gusobanura impamvu ibiriho idakeneye indi mpamvu mu buryo bumwe n’ibintu bisanzwe.

Ikibazo kigikomeye: Ni iki kigaragaza ko iryo shingiro ari irya ngombwa koko, aho kuba ikintu gishobora kutabaho?

D. Isanzure risobanurwa n’amategeko ya siyansi

Iki gitekerezo gishimangira ubushakashatsi ku miterere y’isanzure, ihindagurika ryaryo n’amategeko agenga ibiriho.

Imbaraga zacyo: Gitanga ibisobanuro bishobora kugeragezwa no kugereranywa n’ibimenyetso.

Ikibazo kigikomeye: N’iyo twaba tuzi amategeko ya kamere, kuki ayo mategeko n’isanzure bigomba kuba biriho?

Ibi bitekerezo ntibihagarariye amahitamo yose ashoboka. Hari izindi nyigisho za filozofiya n’iyobokamana, ndetse n’ibitekerezo bivanze, bishobora kwemera ko hari impamvu zimwe z’ibiriho ariko zikavuga ko ikibazo cy’ishingiro rya nyuma kigoye gusubizwa.

Iyo turebye ibyo bitekerezo, tubona ko buri kimwe gifite ibyo gisobanura n’ibyo gisiga bitarasobanuka.

• Igitekerezo cy’impamvu ya nyuma gishaka ibisobanuro byuzuye, ariko kigomba kugaragaza ishingiro ry’iyo mpamvu ya nyuma.

• Igitekerezo cy’ukuri kw’ibanze cyirinda kwemeza ibirenze ibimenyetso, ariko gishobora kudahaza umuntu ushaka ibisobanuro birenze kuba ibintu bihari.

• Igitekerezo cy’ikintu cya ngombwa kibaho gishaka kwerekana ko hari ikintu kidashobora kutabaho, ariko kigomba kwerekana impamvu ibyo ari ukuri.

• Siyansi itanga ibisobanuro bikomeye ku miterere n’ihindagurika ry’isanzure, ariko ntihita ikemura ibibazo byose by’ishingiro rya metafizika.

Ni yo mpamvu bidakwiye gufatwa nk’aho igitekerezo kimwe cyatsinze ibindi byose. Guhitamo igisubizo bisaba gusuzuma ibimenyetso, ibitekerezo by’ibanze, uko impaka zubatse n’icyo buri gisubizo gishobora cyangwa kidashobora gusobanura.

12.  Ese dushobora kumenya impamvu ya nyuma y’ibiriho?

Ikibazo cy’impamvu y’ibiriho ntikireba isanzure gusa. Kireba n’ubushobozi bwacu bwo kurimenya.

Umuntu ni ikiremwa kibasha kubaza impamvu y’ibiriho, ariko na we ubwe ari kimwe mu biriho ashaka gusobanukirwa. Ibi bituma habaho ikibazo cyihariye: ese ikintu kiri mu isanzure gishobora gusobanukirwa isanzure ryose, harimo n’ishingiro ryacyo?

Dushobora kugereranya ibi n’umuntu ugerageza kumenya imiterere y’inzu arimo. Ashobora gusuzuma ibyumba, inkingi, ibisenge n’ibikoresho byubatse inzu. Ariko kugira ngo amenye byose ku nzu, ashobora gukenera amakuru atari mu byo abona imbere yayo gusa.

Icyakora, urugero rw’inzu ntirugaragaza ko ubwenge bwa muntu budashobora gusobanukirwa isanzure. Rwerekana gusa ko dukeneye kwitondera imipaka y’ibyo dushobora kumenya n’uburyo tubimenya.

12.1. Ese kutamenya ni ikibazo cy’ubwenge cyangwa cy’ukuri?

Hari ibibazo bitarakemurwa kuko tudafite amakuru ahagije. Hari ibindi bigoye kubera ko ibikoresho n’uburyo dufite bitaragera ku rwego rwo kubisuzuma. Hari n’ibibazo bishobora kuba bigoye cyane kubera imiterere yabyo bwite.

Ku kibazo cy’impamvu ya nyuma y’ibiriho, ntituragira igisubizo cyemejwe na bose.

Ariko tugomba kwitondera ibintu bibiri:

1. Kudashobora kwemeza igisubizo uyu munsi ntibivuga ko abantu batazigera bagisobanukirwa.

• Kuba umuntu ashobora gutekereza igisubizo runaka ntibivuga ko icyo gisubizo ari ukuri.

Ubwenge bwiza ntibupimirwa gusa ku bushobozi bwo gutanga ibisubizo, ahubwo bunapimirwa ku bushobozi bwo kumenya igihe igisubizo kitarabona ishingiro rihagije.

12.2. Ese ikibazo ubwacyo gishobora kuba gifite imbogamizi?

Hari abafilozofe bashobora kubaza niba kuvuga ngo “Kuki hariho ikintu aho kuba ubusa?” bitubahiriza neza itandukaniro riri hagati y’impamvu z’ibintu n’impamvu y’ukuri kw’ibiriho byose.

Tumenyereye kubaza impamvu ikintu kimwe cyatewe n’ikindi. Ariko ntibihita byemezwa ko isanzure ryose rigomba kugira impamvu imeze nk’izindi tubona mu buzima busanzwe.

Ibi ntibivuga ko ikibazo kidafite agaciro. Bivuga ko uburyo tugishyiramo bushobora kuba bufite ibitekerezo by’ibanze tugomba kubanza gusuzuma.

Ahari ikibazo si uko tutarabona igisubizo gusa; ahari tugomba no gusuzuma niba ibisobanuro dushaka ari byo bishobora kuboneka kuri icyo kibazo.

13. impaka esheshatu zigomba gukomeza

Iki gice gitanga ibibazo by’ingenzi byafasha mu biganiro by’amasomo, mu bushakashatsi no mu biganiro bya filozofiya.

Impaka ya mbere: Buri kintu kigomba kugira impamvu?

Niba wemera ko buri kintu gifite impamvu, ni iki gishingirwaho mu kwemeza ko iryo hame rikurikizwa ku isanzure ryose? Niba hari ikintu kidakeneye impamvu, ni iki cyatuma icyo kintu cyihariye kitayikeneye?

Ikibazo cyo kuganiraho: Ese gushaka impamvu ihagije ni itegeko ry’ukuri, cyangwa ni uburyo ubwenge bw’umuntu bwifashisha mu gusobanukirwa ibintu?

Impaka ya kabiri: Ubusa bushobora kubaho koko?

Niba ubusa busesuye busobanura ko nta kintu na kimwe kiriho, ese bushobora kuba ubundi buryo bwashobokaga? Cyangwa kuvuga ko ubusa bushoboka ni ugushyira mu magambo ikintu tutazi niba gishoboka?

Ikibazo cyo kuganiraho: Ese ikintu dushobora gutekereza ni cyo cyose gishobora kubaho?

Impaka ya gatatu: Ese Imana ni igisubizo cya nyuma?

Niba Imana ifatwa nk’ishingiro ry’ibiriho, ni iki gituma idasaba indi mpamvu? Ese igitekerezo cy’ikintu cya ngombwa kibaho gihagije kugira ngo twemeze ko Imana ibaho?

Ikibazo cyo kuganiraho: Ni irihe tandukaniro riri hagati y’igitekerezo gishobora gusobanura ibiriho n’igitekerezo cyagaragajwe nk’ukuri?

Impaka ya kane: Ese siyansi ishobora kugera ku mpamvu ya nyuma?

Niba siyansi ishobora gusobanura ihindagurika ry’isanzure, ese ishobora no gusobanura impamvu amategeko ya kamere n’isanzure ubwaryo bihari?

Ikibazo cyo kuganiraho: Ese ikibazo cy’ishingiro ry’ibiriho ni ikibazo cya siyansi, icya filozofiya, cyangwa ni ikibazo gishobora gusuzumwa n’byombi?

Impaka ya gatanu: Ese ibiriho bifite intego?

Ese kugira impamvu yatumye ikintu kibaho bisobanura ko gifite intego cyagenewe? Ese isanzure rishobora kuba rifite impamvu yaryo ariko ntirigire intego yihariye?

Ikibazo cyo kuganiraho: Ese intego y’ubuzima igomba guturuka ku ishingiro ry’isanzure, cyangwa umuntu ashobora kuyigira binyuze mu mahitamo, indangagaciro n’imibanire ye?

Impaka ya gatandatu: Ese hari ibibazo ubwenge bw’umuntu budashobora gusubiza?

Niba ubwenge bw’umuntu bwavutse mu isanzure, ese bushobora gusobanukirwa neza isanzure ryose n’ishingiro ryaryo? Cyangwa hari ibibazo dushobora kubaza ariko tukaba tutarabona uburyo bwo kubisubiza?

Ese kwemera ko hari ibyo tutazi ni intege nke z’ubwenge, cyangwa ni ikimenyetso cy’uko dukoresha ubwenge mu buryo bukwiye?

14. Hagati yo gushaka impamvu no kwemera ukuri kw’ibiriho

Ikibazo kigira kiti: “Ese isi n’ibiyirimo bifite impamvu yabyo, cyangwa kubaho kwabyo ni ukuri kudakeneye indi mpamvu ibisobanura?” kiduhatira gusubira ku gitekerezo dukunze gufata nk’icyoroshye: ko ikintu gihari.

Buri munsi tubaho mu isi, tugakoresha ibintu biyigize, tukiga amategeko ayigenga, tugashaka uko twayiteza imbere. Ariko n’iyo twaba twasobanukiwe ibintu byinshi biyigize, ikibazo cy’impamvu hariho isi na gato gishobora gukomeza kubazwa.

Mu isesengura ryacu, twabonye inzira nyinshi:

• Hari abemera ko ibiriho bigomba kugira impamvu ihagije, kandi ko hagomba kubaho ishingiro rya nyuma.

• Hari abemera ko ikintu cya ngombwa kibaho gishobora gusobanura impamvu ibindi biriho.

• Hari abahuza ishingiro ry’ibiriho n’Imana.

• Hari abemera ko isanzure rishobora kuba ukuri kw’ibanze kutagira impamvu irirenze ryo.

• Hari n’abashimangira ko siyansi ishobora gusobanura byinshi ku isanzure, ariko ko ikibazo cy’ishingiro rya nyuma gisaba ibindi bisuzumwa bya filozofiya.

Nta na kimwe muri ibi bitekerezo kigomba gufatwa nk’igisubizo cyamaze kwemezwa na bose. Buri kimwe gifite ibibazo kigomba gusubiza, n’ibitekerezo by’ibanze kigomba kugaragaza.

Ariko hari isomo rikomeye rituruka kuri iyi mpaka: ntidukwiye kwitiranya kuba ikintu gihari no kuba tuzi impamvu gihari. Nanone, ntidukwiye kwitiranya kuba tutazi impamvu yacyo no kuba nta mpamvu gifite.

Birashoboka ko hari ishingiro ry’ibiriho tutarasobanukirwa. Birashoboka ko isanzure ubwaryo ari ukuri kw’ibanze. Birashoboka kandi ko uburyo tubaza iki kibazo bugikeneye kunozwa.

Icy’ingenzi ni ugukomeza gushakisha ukuri tutemera igisubizo kubera ko kiduhumuriza gusa, cyangwa ngo tukange igitekerezo kubera ko kidahuye n’imyumvire twari dusanzwe dufite.

Kuba turiho ni ukuri tubamo. Kumenya impamvu turiho ni ikibazo dukomeje gushaka gusobanukirwa. Kumenya niba icyo kibazo gifite igisubizo cya nyuma na byo ni igice cy’urugendo rw’ubwenge bwa muntu.

15. Ibibazo bisigara bifunguye: umuntu  agomba gukomeza kubaza

1. Ese kubaho ni ukuri kugomba kugira impamvu, cyangwa ni ukuri gushobora kubaho nta yindi mpamvu?

• Ese isanzure ryari gushoboka ritabayeho?

• Ese ikintu kidashobora kutabaho kirahari koko, kandi twabimenya dute?

• Ese Imana ni ishingiro ry’ibiriho byose, cyangwa na yo ni igitekerezo umuntu akoresha mu gusobanura ibyo atarasobanukirwa?

• Ese amategeko ya kamere asobanura isanzure, cyangwa na yo akeneye ibisobanuro?

• Ese ukuri kw’ibanze kudafite impamvu irenze kuba kuriho ni igisubizo cyemewe muri filozofiya?

• Ese ubwenge bw’umuntu bushobora kumenya ishingiro rya nyuma ry’ibiriho?

• Ese kumenya impamvu y’ibiriho byahindura uburyo tubaho, cyangwa ni ikibazo cy’ubumenyi gusa?

Ibi bibazo ntibigamije guhatira umusomyi kwemera igitekerezo kimwe. Bigamije kumufasha gutandukanya ibitekerezo, gusuzuma impamvu zishyigikira buri gisubizo no kumenya imipaka y’ibyo ashobora kwemeza.

16. Amasoko n’ibitabo by’ibanze byafasha gukomeza ubushakashatsi

Ibi ni bimwe mu bitabo bizwi muri filozofiya bifitanye isano n’ibibazo by’impamvu y’ibiriho. Bifasha gusuzuma impaka z’abafilozofe batandukanye aho kwishingikiriza ku gisubizo kimwe.

• Leibniz, Gottfried Wilhelm. Principles of Nature and Grace, Based on Reason (1714). Ku bijyanye n’impamvu ihagije n’ibibazo by’ishingiro ry’ibiriho.

• Aquinas, Thomas. Summa Theologiae, Part I, Question 2. Ku mpaka zerekeye kubaho kw’Imana n’igitekerezo cy’impamvu ya mbere.

• Hume, David. Dialogues Concerning Natural Religion (1779). Ku mpaka zerekeye niba imiterere y’isi ishobora kudufasha kugera ku mwanzuro uhamye ku ishingiro ryayo.

• Kant, Immanuel. Critique of Pure Reason (1781; revised 1787). Ku mbibi z’ubwenge n’impaka za metafizika.

• Heidegger, Martin. Introduction to Metaphysics (inyigisho zo mu 1935; yasohotse mu 1953 mu kidage). Ku kibazo cy’ishingiro ry’ibiriho no kubaza impamvu hariho ibiriho aho kuba ubusa.

• Carroll, Sean. The Big Picture: On the Origins of Life, Meaning, and the Universe Itself (2016). Ku isanzure, siyansi, ibisobanuro by’ubuzima n’uruhare rwa filozofiya.

Ibi bitabo ntibihuriza ku gisubizo kimwe. Agaciro kabyo ni ugufasha umushakashatsi gusobanukirwa impaka, ibitekerezo by’ibanze n’ibibazo bigikomeje kugibwaho impaka.

“Wenda ikibazo gikomeye si ukumenya gusa impamvu isi ibaho, ahubwo ni ukumenya niba kubaho kwayo kugomba kugira impamvu. Kuko iyo tumaze kubona impamvu y’ikintu, dushobora kongera kubaza impamvu y’iyo mpamvu; ariko iyo tugeze ku ishingiro rya nyuma, tugomba guhitamo hagati yo gukomeza gushaka ibisobanuro, kwemera ukuri kw’ibanze cyangwa gusuzuma niba ikibazo cyacu gishobora kugira igisubizo kidashidikanywaho.”

Dr. Havugimana Alexis

1. “Isi irahari, ariko kuba ihari si igisubizo cy’impamvu yayo; ni intangiriro y’ikibazo ubwenge bwacu bukomeje kubaza.”

2. “Kuki hariho ikintu aho kuba ubusa? Iki ni ikibazo gito mu magambo, ariko kinini ku buryo gishobora kurenza ibisubizo byacu.”

3. “Kumenya ko isi iriho si kimwe no kumenya impamvu iriho; ukuri kugaragara si ko buri gihe guhishura ishingiro ryako.”

4. “Niba buri kintu gifite impamvu, ese impamvu ya mbere na yo ifite indi? Niba itayifite, ni iki kiyigira umwihariko?”

5. “Ahari isi ifite impamvu tutaramenya; ahari na yo ni ukuri kw’ibanze. Ubwenge busaba ko tutitiranya ibyo twibaza n’ibyo twamaze kumenya.”

6. “Ubusa busesuye ni igitekerezo umuntu ashobora kuvuga, ariko ikibazo ni ukumenya niba bushobora kubaho koko.”

7. “Iyo tumenye impamvu y’ikintu, ntibivuga ko tumenye impamvu y’ibindi byose; buri gisubizo gishobora kubyara ikindi kibazo.”

8. “Isanzure rishobora kuba igitabo dusoma buri munsi, ariko impamvu y’uko icyo gitabo cyabayeho ikaba igice tutaragera ku gisobanuro cyacyo.”

9. “Kudashobora kubona impamvu y’ikintu ntibihamya ko itabaho; ariko no kuyitekereza ntibihamya ko ihari.”

10. “Umuntu ashobora gupima inyenyeri, akabara intera zazo, ariko agakomeza kwibaza impamvu hariho isanzure ririmo izo nyenyeri.”

11. “Niba isi yararemwe, ni iki gisobanura uwayiremye? Niba itararemwe, ni iki gisobanura ko iriho? Ikibazo gihindura isura, ariko ntigihita kirangira.”

12. “Hari itandukaniro hagati yo kwemera ko hari ishingiro ry’ibiriho no kugaragaza ko iryo shingiro rihari koko.”

13. “Ahari impamvu ya nyuma irahari; ahari nta yo dushobora kubona. Ubwenge nyabwo ni ubushakashatsi butihutira kwiyitirira igisubizo.”

14. “Niba buri kintu gishingiye ku kindi, uruhererekane rw’impamvu rugera he? Kandi niba rutagira iherezo, ese ibyo bihita bisobanura ibiriho byose?”

15. “Kuba ikintu kidakeneye impamvu bishobora kuba igitekerezo cya filozofiya, ariko kuvuga ko kitayikeneye bisaba ibisobanuro.”

16. “Imana ishobora kuba igisubizo cy’uwemera, isanzure rikaba ikibazo cy’umushakashatsi; ariko buri gisubizo gikomeye kigomba kwihanganira ibibazo bikomeye.”

17. “Siyansi idufasha gusobanukirwa uko isanzure rikora; filozofiya ikadufasha kubaza impamvu dushaka kumenya ko ririho.”

18. “Kuba isanzure rifite amategeko asobanura imikorere yaryo ntibihita bisobanura impamvu ayo mategeko ariho.”

19. “Niba kubaho kw’isi ari ukuri kw’ibanze, kwemera ko tutaramenya impamvu yayo bishobora kuba intambwe y’ubwenge, aho kuba iherezo ry’ubushakashatsi.”

20. “Ibibazo bimwe ntibidusaba gusubiza vuba; bidusaba kubanza gusuzuma niba ibyo twemera bifite ishingiro.”

21. “Umuntu ni igice cy’isanzure, ariko ubwenge bwe buramwemerera kwibaza ku isanzure ryose. Aho ni ho amatsiko ahurira n’amayobera.”

22. “Ese hariho isi kuko byari ngombwa ko ibaho, cyangwa ni uko ibishoboka byose bitari bigomba kubaho? Icyo ni ikibazo kirenze ibyo amaso abona.”

23. “Impamvu itera ikintu kubaho n’intego gitangira kugira si kimwe; kumenya inkomoko y’ubuzima si ko guhita umenya icyo ubukoresha.”

24. “Ntidukwiye gufata ibyo tudashobora gusobanura nk’ibitangaza byanze bikunze, cyangwa ngo ibyo tudafitiye igisubizo tubyite ubusa.”

25. “Niba hari ukuri kudakeneye indi mpamvu, ikibazo si ukumenya gusa icyo kuri ari cyo, ahubwo ni ukumenya impamvu kitayikeneye.”

26. “Ubwenge ntibupimirwa ku mubare w’ibisubizo umuntu afite gusa, ahubwo no ku bushobozi bwo kwemera ko hari ibibazo bitarasobanuka.”

27. “Ahari impamvu y’ibiriho iri hanze y’ibyo dushobora kumenya; ahari iri mu byo tutaramenya. Ariko kutamenya aho iri ntibihindura ikibazo ubusa.”

28. “Kubaho ni ukuri dusangiye; impamvu yo kubaho ni ikibazo kiduhuza mu gushakisha, ariko ibisubizo byacu bikadutandukanya.”

29. “Iyo ugeze ku kibazo cy’impamvu ya nyuma, uba ugeze aho ubwenge bugomba guhitamo hagati yo gukomeza kubaza, kwemera ukuri kw’ibanze cyangwa gushyigikira ishingiro runaka.”

30. “Ahari igisubizo cya nyuma kirahari, ahari ntikiramenyekana; ariko umuntu ukomeza kubaza impamvu yo kubaho aba agaragaza ko atanyuzwe no kubaho gusa—ashaka no gusobanukirwa icyo kubaho bisobanura.”

“Ntukemere igisubizo kubera ko kiguhumuriza, kandi ntukange ikibazo kubera ko kiguhungabanya. Shakisha ukuri, ariko wibuke ko kuba ufite igisubizo atari ko buri gihe uba ufite ukuri.”

— Dr. Havugimana Alexis

 

AMAGAMBO 30 YIMBITSE KU MPAKA Y’IMPAMVU YO KUBAHO

1. “Ikibazo gikomeye si ukumenya impamvu ikintu kibaho, ahubwo ni ukumenya impamvu hariho ikintu aho kuba ubusa.” — Dr. Havugimana Alexis

2. “Buri kintu gishobora kugira impamvu yacyo, ariko ikibazo gisigara ari ukumenya impamvu y’inkomoko y’impamvu zose.” — Dr. Havugimana Alexis

3. “Niba isi yararemwe, twakwibaza uwariho mbere yayo; niba itararemwe, tukibaza impamvu ibaho.” — Dr. Havugimana Alexis

4. “Ubwenge bw’umuntu bushaka ibisobanuro kuri buri kintu, ariko bushobora kugera aho ibisubizo byabwo biba ibindi bibazo.” — Dr. Havugimana Alexis

5. “Hari igihe kutamenya impamvu y’ikintu bitavuga ko nta mpamvu gifite, ahubwo bigaragaza aho ubumenyi bwacu bugarukira.” — Dr. Havugimana Alexis

6. “Niba buri kintu gifite impamvu, ese n’impamvu ya mbere ifite indi mpamvu, cyangwa ni yo ihagarika uruhererekane?” — Dr. Havugimana Alexis

7. “Isi ishobora kuba ifite ibisobanuro tutaramenya; ariko kutamenya ibisobanuro byayo ntibiduha uburenganzira bwo kwemeza igisubizo icyo ari cyo cyose.” — Dr. Havugimana Alexis

8. “Hari itandukaniro hagati yo kubaza impamvu ikintu kibaho no kwemeza ko dusanzwe tuzi igisubizo cy’icyo kibazo.” — Dr. Havugimana Alexis

9. “Iyo ushakishije impamvu ya buri kintu, amaherezo uhura n’ikibazo gikomeye: ese ibisobanuro byose bigomba kugira ikindi kibisobanura?” — Dr. Havugimana Alexis

10. “Ahari ikibazo si uko isi itagira ibisobanuro, ahubwo ni uko ibisobanuro byayo bishobora kurenga ubushobozi bw’ubwenge bwacu.” — Dr. Havugimana Alexis

11. “Niba ikintu cyose gitangirira ku kindi, ese hari aho urukurikirane rutangirira, cyangwa intangiriro ni igitekerezo gusa?” — Dr. Havugimana Alexis

12. “Kuba ikintu kibaho ni ukuri; ariko kumenya impamvu kibaho ni urugendo rutagira iherezo mu bitekerezo by’umuntu.” — Dr. Havugimana Alexis

13. “Abantu bashobora guhuriza ku kibazo kimwe, ariko ntibahurize ku gisubizo cyacyo; ni ho filozofiya ikura.” — Dr. Havugimana Alexis

14. “Niba isi idakeneye indi mpamvu kugira ngo ibaho, ese ni ukuri kw’ibanze cyangwa ni aho ubushakashatsi bwacu bugarukira?” — Dr. Havugimana Alexis

15. “Kuba ikintu kidasobanukiwe ntibikigira igitangaza, kandi kuba gisobanutse ntibivuga ko twamenye byose kuri cyo.” — Dr. Havugimana Alexis

16. “Siyansi ishobora gusobanura uko ibintu byinshi bibaho; ariko ikibazo cy’impamvu hariho isi aho kuba ubusa gikomeza kuba ingorabahizi ya filozofiya.” — Dr. Havugimana Alexis

17. “Iyo umuntu abajije impamvu y’isi, aba atabaza gusa inkomoko yayo, ahubwo aba anabaza niba kubaho kwayo bifite igisobanuro kirenze ukwibaho.” — Dr. Havugimana Alexis

18. “Igisubizo cyose gitanga urundi rugi rw’ikibazo gishya; ubwenge ntibugarukira ku kumenya, bunakomeza kubaza impamvu yo kumenya.” — Dr. Havugimana Alexis

19. “Niba Imana ari yo mpamvu ya byose, ikibazo cyimukira ku miterere yayo; niba isi ari yo iriho ubwayo, ikibazo kiguma ku miterere yayo.” — Dr. Havugimana Alexis

20. “Kwemera ko hari ikintu kidafite impamvu ntibihita byemeza ko nta mpamvu ibaho; kwemeza ko buri kintu gifite impamvu na byo bisaba kubisobanura.” — Dr. Havugimana Alexis

21. “Impamvu ishobora gusobanura inkomoko y’ikintu, ariko ntihita isobanura agaciro, intego cyangwa igisobanuro cy’ubuzima bwacyo.” — Dr. Havugimana Alexis

22. “Ikibazo cy’inkomoko y’isi kitwigisha ko hari ibibazo bidakemurwa no kubona igisubizo cyihuse, ahubwo bisaba kwihangana mu bitekerezo.” — Dr. Havugimana Alexis

23. “Ese ubusa bushobora kuba impamo, cyangwa igitekerezo cy’ubusa na cyo gishingira ku kuba hari ubwenge bubasha kukitekerezaho?” — Dr. Havugimana Alexis

24. “Umuntu ashobora kumenya byinshi ku isi, ariko ubumenyi bwe ntibuhita bumuhesha ububasha bwo gusobanura impamvu nyakuri y’uko ibaho.” — Dr. Havugimana Alexis

25. “Niba hari intangiriro ya byose, ntitugomba kwihutira kwemeza ko tuyizi; niba nta ntangiriro ihari, na byo bisaba ibisobanuro.” — Dr. Havugimana Alexis

26. “Filozofiya ntihora ishaka gufunga ibibazo; rimwe na rimwe, igikorwa cyayo gikomeye ni ukubaza ikibazo mu buryo bwimbitse kurushaho.” — Dr. Havugimana Alexis

27. “Kuba hariho ikintu aho kuba ubusa ni ikibazo kidusaba kureba kure y’ibyo amaso abona no gutekereza ibirenze ibyo tumenyereye.” — Dr. Havugimana Alexis

28. “Ntidukwiye kwitiranya ibyo twemera n’ibyo twagaragaje, kuko ukwemera gushobora gutanga icyerekezo mu gihe ibimenyetso bigisabwa.” — Dr. Havugimana Alexis

29. “Ahari isi ifite impamvu yayo; ahari kubaho kwayo ni ukuri kw’ibanze. Ariko kugira ngo duhitemo kimwe, tugomba kubanza kumva neza ibibazo byombi.” — Dr. Havugimana Alexis

30. “Niba umunsi umwe tuzamenya impamvu ya byose, tuzaba dusubije ikibazo cy’isi gusa, cyangwa tuzaba dutangiye urugendo rushya rwo kwibaza impamvu y’iyo mpamvu?” — Dr. Havugimana Alexis